





V ^ 


































































vV* 



V V 



->. 









^ -^ 


















'*/- V* 



<*\* 






/ V 



A" 



\ 0C > 







■\ *- 









' ' * o 



o x ^ V 

- / **, V » 1\V -° °- ' 



"* V 






^ 
















O0BL5' 









ni%g_i Bderb^^T 



^6^= 



u«rht _TLLJT W Cl . B ' nders 

# Mowers, 



1MB 



G james jones ■'JLJU& w Headers. 

KNOXVILLE 



613 RICHARDS ST TENN 



V 




Marietta College Library 



Si 
I 



III WITHDRAWN £***!& - 

MARIETTA COLLEGE LIBRARY 



Light Running piano Binder. 

Strongest, Longest lived and Highest Draft Binder in the world. Only Binder with a bal- 
ance wheel behind her, and the only Binder pulled easily by two horses. 

THE JONES STEEL HEADER is also an acknowledged leader. The only all-steel chain 
drive Header ever made. It has no equal. 

THE JONES CHAIN MOWER is the simplest and lightest Draft Mower made. It is always 
master in the meadows. Chain power is direct. There is no lost motion, and 
no nest of gearing to get out of repair and produce friction. 
Send for illustrated Catalogue: "Fun and Facts for the Farm" free. 

Q Q Q Q 

The Piano Manufacturing Company 

West Pullman, Chicago, Ills. 



0R6ANAU ENWOG OXFORD, 



YN CYNWVS 133 O BIBELt- 

'AU TONOL CERDDORFAOL 

Pan yn prynu genym ni, talwch enill y weithfa yn unig, nid enillion enfawr canolwyr 
ac ailwerthwyr. Gellwch gael yr ORGAN OXFORD COLUMBIA BRYDFERTH lion 
am $45.00. 

CWMPAS :— Puna Wythfed, 11 Stop Angenrheidiol, 3 a 3 wythfed hoh un. 

11 Stop Angenrheidiol— Yr oil ellir roddi ar 4 
set reed action, heb roi rhai ffugiol— Diapason, Princi- 
pal, Melodia, Dulcet, Cremona, Vox-Angelica, Echo 
Horn, Celeste, Treble coupler, Grand Organ a Right 
Knee Swell. Rhoddir y 4 set reeds a'r 11 necessary 
stops uchod at wasanaeth y chwareuwr, a nodweddir 
eu gwaith gan fwy o allu, dysgleirder ac amrywiaeth 
ton, gyda phurdeb a swynedd odiaeth, yn ychwanegol 
at gerddoriaeth organ gyffredin. 

Yr Amgaes— Gwneir hwn o'r black walnut goreu 
ellir gael, wedi ei rwbio a'r Haw gydag oil, yn gryf a 
chadarn, yn berffaith sych, wedi ei roi yn nghyd ar 
egw3 T ddorion gwyddonol, fel nad oes modd iddo'gamu 
na hbllti. Ar y top, y mae panel yn cynwys drych 
hardd, o French plate glass, fret work, brocade silk, 
velvet trimmings, lie i gadw cerddoriaeth, bwrdd 
prydfertii yn dyfod i lawr y tu blaen, lie i ddwy lamp, 
gyda modrwyau cyfleus er'symud yr offeryn. Mae y 
cynllun yn hollol newydd, fel y gwelir yn y darlun. 
Symuda ar olwynion. " 

Y Gwneuthnriad Mewnol — sydd yn syml ond 
^\y#adonol a chryf, heb fod yn agored i fynedallan o 
■^dfcefri ond yn hawdd ei adgy weirio. . Mae y rhanau 
yn ddigyffyi'ddiad ; ni thorant ac ni wisgant allan.'»Ni 
ddefnyddir dim ond y nwyddaxi - goreu, ac ni cheir 
byth vnddynt bapyr yn lie felt, brethyn yn lie lledr, 
oilcloth yn le rubber, a byrddau cyffredin yn He three 
fly stock. 

Y Sain— Y peth pwysicaf mewn offeryn, sydd yn llawn, swynol, crwn, teimladol a chyng- 
aneddol, gyda threidd-'der mawr. 

¥ Fegin— Rhan bwvsig mewn organ, a wneir o rubber cloth a'r felt goreu. Maent o 
allu mawr, a chyda'r automatic valve i rwystro gwastraff ar awyr, ni fydd iddynt ollwng 
gwynt na gwisgo allan. 

Y Waranteh -Ymrwymwn ein hunain, os bydd y gwailh yn ddiff ygiol yn ystod pym- 
theng mlynedd, i wnevd y diffvg i fynv, neu dalu yr arian yn ol. 

EIN TELERAU. 

Rhif 1— Anfonwn un o'n ORGANAU OXFORD COMFORT ar brawf o ddeg diwrnod, 
heb arian yn mlaen Haw, os bydd i'r prynwr gael y dy^st ysgrif (yr hon amgauir,) wedi ei 
llawnodi gan berson cyfrifol, yn sicrhau, ar ol v prawf o ddeng niwrnod, y bydd i'r prynwr 
anfon $50.00 i ni. Os bvdd yr offervn yn anfoddhaol, ceidw ef i ni. ac anfonwn ninau holl 
dreuhau y cludiad. Os cymer yr offeryn, rhaid i'r prynwr dalu y cludiad. 

Rhif 3 — Os y w y prynwr yn gyfrif ol, ac os rhvdd i ni enwau personau cyfrifol, (bancwyr 
neu fasnachwyr) anfonwn i'w holi, ac os bvdd eu hatebion yn foddhaol, anfonwn yr eff- 
eryn, ac ni raid i'r prynwr dalu nes profi yr offeryn am ddeng niwrnod. Os bydd yr organ 
\ r n foddhaol rhaid i'r prynwr dalu y treuliau cludol : os yn anfoddhaol telir hwy genym ni. 

Rhif 3— Os na all y prynwr gydvmffurfio yn rhwvdd a'r amodau uchod, ar dderbyniad 
%xo.aofel sicnuydd ddidwylledd, gyrwn yr offeryn C. O. D., i'w archwilio cyn talu y 
gweddill, $40.00, ac os bydd yr offeryn yn anfoddhaol, gellir ei dychwelyd ini adychwelwn 
nmau yn ol yr arian. 

j^kif*— Os Penderfyna y prynAvr anfon i ni yr holl swm gyda'i archeb anfonwn un o'r 
Oxford Loin fort Organs, am $45,00 yn nghyd a stol a llvfr cyfarwvddol yn rhad. Dychwelir 
pob arian yn ddioed os na bydd yr offeryn yr hyn a ddesgrifir ar ol prawf digonol. 

Nodyn— Rhoddir ein horganau mewn cistiau crvfio?i, ar y tren yn Chicago. Gwarantwn 
iddynt gyraedd pen eu taith heb i chwi gvmervd dim cvfrifoldeb. 

YN RHAD~Ein Rhestr Gvfanerth o Organ an, Cerbydau Babanod. Peirianau Gzunio a 
Deugylchau, gycla'u pris am arian parod ac ar goel. Nodwch pa un i'w anfon. 

THE OXFORD MFG CO. ! SISI 3381 Z ^$S%F° 





GWELLI ANTAU RHYFEDD. 

SUT Y DAETH MEDDYG O CHICAGO YN ENWOG. 
DR. SWEANY A' I LWYDDIANT HAWR. 



Anaml y cyraedda dyn binacl llwydd- 
iant, ond gellir dweyd hyny am Dr. F. 
L. Sweany o Chicago, Ei ogoniant yw 
gwella ar ol i f eddygon eraill fethu. Nid 
gwaith hyfryd i lawer fyddai ymroddi 
fel y gwnaeth ef i gyraedd pinacl en- 
wogrwydd, canys golyga hyn oriau 
meithion o hunanaberthiad ac ymrodd- 
iad i'w alwedigaeth. Mae yn rhoddi ei 
holl amser i leddfu dyoddefiadaii y 
lluaws mawr o gleifion sydd yn llenwi 
ei vSwyddfeydd, rhai wedi dyoddef yn 
hir oddiwrth afiechydon blin neu wedi 
derbyn camdriniaeth ; ac i ateb y lluaws 
mawr o lythyrau oddiwrth gleifion, y 
rhai a drinir ganddo yn llwyddianus 
trwy ohebiaeth. Wedi dyfod o Phila- 
delphia, ar ol graddio yn ngholegau 
meddygol goreu y byd, ac wedi blyn- 
yddau o wasanaeth yn ysbytai blaenaf 
yTalaethau Unedig, megis City Hos- 
pital, Louisville, Ky., Cincinnati City 
Hospital, Jefferson Medical Hospital, 
Philadelphia, University Medical Hos- 



pital, West Philadelphia, a Choleg 
Meddygol Indianapolis, Ind., dan y 
meddygon mwyaf dysgedig, derbyn- 
iwyd ef gan filoedd cleifion Chicago 
gyda breichiau agored. Ei arbenigion 
ydynt Anhwylderau y Gwaed, y Croen 
a'r Elwlod, Blinderau Benywaidd, Tor- 
llengig, Afiechydon yr Afu, yr Ysgyf- 
aint, y Cylla a'r Galon, Piles, Hydro- 
cele, Variocele ac anhwylderau cyff elyb. 
Pan ofynwyd iddo gan gyfaill gyda 
golwg ar ei brif efrydiaeth atebodd: 
"Ymdrechwyf achub a chadw o'r bedd 
ddynion ieuainc a chanol oed, sydd yn 
prysuro yno dan ddylanwad ofnadwy 
ddinystriol gwendid gieuol. Pe na bu- 
aswn dan orfodaeth 1 gadw yn hollol 
ddirgel enwau dyoddefwyr gallwn 
ddweyd wrthych am filoedd a achubais, 
i'r rhai y mae y byd hwn yn awr yn 
ymddangos yn newydd a dysglaer. Yr 
wyf yn trin cleifion o bob rhan o'r wlad 
trwy ohebiaeth, ac mae fy swyddfeydd, 
yn 323 State St., Chicago, bob amser yn 
orlawn." 



The Celebrated Mitchell Wagon 




Manufactured by MITCHELL & LEWIS GO. Ltd., Racine, Wisconsin. 

The Best Wagon for farmers and teamsters. We also manufacture Spring Wagons of 
all kinds. Don't fail to ask for " The Mitchell. 

JOHNSON & FIELD CO., RACINE, WIS., 

Farm and Warehouse Fanning Mills. 



Manufacturers of 



Highest Awards on these Machines at World's Fair in Chicago. 




! The Mill is guaranteed to do more and better 
rork than any other. 

Will do more work thoroughly and has great- 
r capacity thay any other Mill. 
Warranted to give satisfaction. 




LAND ROLLERS. 

The Best, Cheapest and Strongest Land Roll 
ers in the Market. 

Send for Price Lists and Circulars before you 
buy. 






AGENTS WANTED.— Send for Bicycle Catalogue. 



SEFYDLWYD 1871. 

Tey Brenin! 

GOFYNWCH AM YR UCHOD BOB AMSER, 

— AC — 

Na Chymerwch Un Math Arall. 



Wedi ei roddi i fyny yn Sypynau Pwys, a Haner 
Pwys, amganedig mewn pi win. Gwarentir i fod yn 
Llawn Pwysau, ac o Arsawdd Unffurf. 

Dadforir a Gwertliir (yn Gjfanwerth yn unig) gan 

G. T. MATTHEWS A'l GWM., 

93 WATER STREET, NEW YORK. 

Ar Werth liefycl gan 
Grocers a G werth wyr Te trwy y Talaethan Unedig. 



I wanllwyd gycla'i enllyn — yn yr haf, 
Neu oer hin barugwyn ; 
Ac i'r iachus, cldawnus ddyn, 
Te Matthews wyt amentliyn. — Aneurin. 



Y PRYCH 



The Only Weekly Welsh Newspaper in 
the United States.- — - — - — 

The Oldest and Best Welsh Newspaper in the World. 
Circulates in Every State in the Union. 



Farmers 



throughout 




BLISHI 



if 



Thomas J. Griffiths, 

131 Genesee St., 

UTIGA, N. Y, 

$2.00 a Year in Advance. 

$2.50 to Foreign Countries. 






EIN HORIAWR NEWYDD ! 

ARCMWILIAD RMAD, 

~t-_ " Torer yr hysbysiad hwn allan ac anfoner i ni 
^GL gyda'ch enw a'ch cyfeiriad llawn, yna ni a yrwn i 

O W. C hwi 

~?S-\ ORIAWK ELGIN DDA, 




0> — 

^ ^ agored i archwiliad. 
O 

14klc. ZLXJ^. SOIilS 



Yr amwisg o 



am ddefnydd metalaidd arbenig, yr hyn wna yr 
oriawr yn fwyparhaol nag un a ellirbrynu am $50. 



f£ Gwaranteb 



am 20 Mlynedd 



Y blwch <Svl gwnenthiiriad ein hunain; y peirian- 

^ waith wedi ei warantu' gan yr ELGIN NATIONAL WATCH 
> Co. Archwiliwch yn swyddfa'r Express, ac os boddheir 
— chwi telwch i'r agent ein pris isel o SS10.75, a bydd yn 
2Jeiddo i chwi; onide ni chostia cent i chwi. Dywedwch pa 
__ un ai oriawr boneddwr neu foneddiges sydd eisieu. An- 
^ f onwch 50 cent mewn stampiau neu money order am gad- 
j«, wen hardd Solid Gold Plated, gwerth $3.50, neu anf onwch 
2 $ IO -75 gyda'ch archeb a chewch y gadwen yn RHAD. Cyf- 



,0) THE RED STAR WATCH CO. 

(INCORPORATED) 



OF CHICAGO, 



21 Quincy St., Chicago, 111. 



DROS Y WERYDD 

MEWN YCHYDIG DROS 

5 OIWRMOO 

Gan Agerlongau Ymddiriedol 

LLINELL GUNARD 



Laeania 



9 a'r " Campania" (YDdwy "Twin Screw' 
620 tr. o Hyd, 13,950 Tunell, 30,000 Gallu Ceflfyl. 



Newydd.) 



Yn ddiameuol y llestri Mwyaf, Cyflymaf ac Ardderchocaf yn y Byd. 
"Umbria," «< Etruria." •« Aurania," "Servia" a PHALASAU 
NOFIADWY eraill, yn cynwys Llynges Anghydmarol o Agerlongau cyf- 

LYM YN CLUD0 Y LLYTHYRGODAU. 

Dwy neu Dair yn Wythnosol oil yn Galw yn Queenstown. 

A1SFONWCH AMEICH CYEEIKLION gyda'r llinell hon, sydd 

yn rhedeg er's dros 33 mlynedd heb golli un teithiwr, ac wedi toiipob recorc 

sef fdiwrnod, q awr, 24 mynyd, 

Tocynau i ac o'r prif borthladdoedd Seisnig, Gwyddelig ac Ysgotaidd, am 
brisiau mor isel ag- [unrhyw linell arall o'r dosbarth blaenaf. 
Gwely a Llestri YN RHAD i Deithwyr yn y Steerage. 

F. G. WHITING, Eheolwr Adran Orllewinol. 
131 Randolph Street, Chicago. 

2^~Goruchwylwyr yn Eisiau. 



Cymrcj A'l Phobl. 



v\ 



THE CYMRY OF 76, 

By ALEXANDER JONES, M. D. 



, Brief History of Wales and its Literature^ 

BwProf, T. MORRIS JONES, M. A., and others. 



HANRS YR HRN GYMRY, 

Gan Proff. J. E. LLOYD, M. A. 



CYMRU A'l GWRONIAID, 

Gan Proff. O. M. EDWARDS, M. A. 



Traddodiadau Dyddorol a Barddoniaetii Wladgarol, 

Gan WAHANOL AWDURON. 



UTICA, N. Y. 

SWYDDFA Y DRYCH, 131 GENESEE STREET. 

1894. 



-p$ 






■ 



ANERCHIAD 



Yn gydweddol a'r Adfywiad Cenedlaethol Cymreig, mae 
Y Drych yn cyflwyno i'w dderbynwyr ffyddlon lyfr a fydd 
yn sicr o gyflenwi galwad cyffredinol, yn rhoi Hanes y 
Cymry o ddechreuad hanesiaeth gredadwy hyd yn bresenol, 
yn Hen Wlad ein Tadau ac yn y Talaethau Unedig. Cyn- 
wysa y llyfr gasgliad o ffeithiau nad ellir eu cael mewn ffurf 
mor gryno trwy un cyfrwng arall. Er mwyn y Cymry ieu- 
ainc a fegir yn y wlad hon, rhoddir yn yr iaith Saesoneg ar- 
aeth ragorol Dr. Alexander Jones ar Gymry '76, ysgrif gyn- 
wysfawr y diweddar Barch. Hugh E. Thomas D. D., ar 
" Gymry America," a gymerwyd trwy ganiatad y golygydd, 
o'r Chautauquan, a. Hanes Cymru a'i Llenyddiaeth, a rydd i 
rai na ddeallant yr iaith Gymraeg gipolwg cywir ac eglur o 
helyntion yr Hen Gymry. 

Gwelir fod llawer mwy na haner y llyfr yn Gymraeg, am 
y gwyddom mai y Gymraeg yw hoff iaith cyfangorff ein der- 
bynwyr. Credwn y bydd adran Gymreig y llyfr yn wledd. 
iddynt, am y gallant yma gael cipdrem ar Gymru, yn Han- 
esyddol ac Ystadegol, gan brif ddysgawdwyr y genedl, yn 
nghydag Amrywiaethau Hanesiol a Thraddodiadol am ein 
henwogion cenedlaethol, a Darnau 'Barddonol priodol i'w 
cann a'u hadrodd yn ein Gwyliau Cenedlaethol. 

Argraff wyd y gyfrol yn bwrpasol fel anrheg i'n cyfeillion 
ffyddlon, ar draul o ganoedd o ddoleri, er dangos ein bod yn 
gwerthfawrogi y gefnogaeth a roddwyd i'r Drych yn ystod 



4 ANERCHIND. 

y blynyddoedd aethant heibio, ac yn benderfynol o wneyd 
pob ymdrech i deilyngu y cyfryw gefnogaeth yn y dyfodol, 
trwy gadw y Drych, mewn gwisg a chynwysiad, yn rhestr 
flaenaf cyhoeddiadau Cymreig yr oes, 

Yn gymaint a bod y Drych wedi mabwysiadu derbynwyr 
Columbia i'w deulu lluosog, y mae yn ymddwyn yr tin mor 
haeliontis atynt hwy. Anfonir y llyfr i hen dderbynwyr y 
Columbia ac i dderbynwyr y Drych yn ddiwahaniaeth, gan 
hyderu y bydd i bawb ei dderbyn yn yr tin ysbryd ag yr 
ydym ninau yn ei gynwyno. 

Utica, N. Y., Mai i, 1894. 



CYNWYSIAD. 



TU DAL. 

I. — The Cymry of '76 __ 7 

Origin of British Laws 11 

Introduction of Christianity to Britain 12 

Common Law Colleges 13 

Cymry of the American Revolution 15 

Signers of the Declaration of Independence 16 

Officers of the Army 24 

Clergymen of the Army 34 

Address of Rev. David Jones 38 

II. — The Welsh in America .__ 41 

III. — A Brief History of Wales 50 

IV. — Language and Literature of Wales... 58 



V. — Yr Hen Gymry 67 

Hen Oes y Ceryg 69 

Oes Newydd y Ceryg 70 

Oes y Pres 72 

Y Brythoniaid 73 

Ymweliadau Cesar 75 

Bywyd Teulu y Brython . 77 

Llywodraeth y Brythoniaid 79 

Celfyddyd a Chrefydd y Brythoniaid 82 

Bywyd y Gwyddelod . . . . 84 

Y Derwyddon 85 

Y Rhufeiniaid a Phrydain 87 

Y Llwythau Cymreig 89 

Darostwng y Derwyddon 90 

Gorphen Darostwng Cymru 92 

Cymru dan y Rhufeiniaid 94 

Canrif Olaf y Rhufeiniaid 97 

Prydain yn Wlad Annibynol 99 

Diweddglo 101 



CYNWYSIAD. 

TU DAL. 

JYI. — Blynyddoedd Cymru _ 103 

Hanes : Y Cyfnod Rhufeinig 106 

Cyfnod y Tj-wysogion 107 

Cyfnod y Gorthrwm . . no 

Cyfnod y Dadfeiliad . 112 

Cj-fnod y Deffro 113 

Llenyddiaeth : Cyfnod y Mabinogion 114 

Y Cyf nod Aur 115 

Cyfnod y Cyfieithiadau 116 

Cyfnod y Deffro 117 

VII. — Amrywiaethau 119 

Caradog ab Bran : . 119 

Buddug 123 

Brad y Cyllyll Hirion . 127 

Dewi Sant . 129 

Cwymp Cynddylan 136 

Cyflafan Morfa Rhuddlan 137 

Y Ddau Llyweryn 142 

Chvain Glyndwr 145 

Cymru Newydd 148 

Gwyllt Yv alia, gan Cynonfardd 153 

Madog ab O wain Gwynedd 154 

Caneuon Gwyl Dewi 158 

Cymru a'r Gvfrifeb , 160 



THE CYMRY OF 76, 



BY ALEXANDER JONES, M. D. 



THE WELSH IN AMERICA, 

BY REV. H. E. THOMAS, D. D. 



History, Language and Literature of Wales. 



The following Address was delivered in the Welsh Con- 
gregational Church, Eleventh St., New York City, at the 
request of the St. David's Benevolent Society, on the eve 
of St. David's Day, February 28, 1855. William Miles, 
President of the Society, occupied the Chair. The part 
taken in the American Revolution by Welshmen and their 
descendants, cannot fail to interest the Welsh people. 



ADDEESS. 



"Loud Fame hath told their gallant deeds." 

Ladies and Gentlemen: 

I have chosen for the subject of my Address, this evening, 
The Cymry of '76, or the Welshmen and their descendants 
of the American Revolution. Would that some one less 
humble than myself — some one better versed in the history 
and glorious deeds of the Cymry or Cambrian race, filled my 
place on the present occasion — one who had the knowledge, 
the zeal and the eloquence, to exhibit to you all the leading 
traits in the history of one of the most remarkable races 
known in the family of nations — one who could tell you of a 
people who have had a country and a language on the island 
of Britain for twenty-four hundred years, which they main- 
tained in unconquered and unconquerable possession against 
all invaders — who could tell you of a people who, starting 
west from the Crimea, the present Golgotha of the European 
war of civilization against Tartarian barbarism,* and trace 
its exodus west, through parts of Germany and northern 
Italy, to a final home in Gaul and Britain — whose march to 
this promised land was marked by bloody conflicts with war- 
like nations that sought to enslave them — among whom, the 
longest and most powerful enemy were the Romans ; and 
against whose assumption of universal dominion, they con- 
tended as Cimbri, Kimri or Cymry, in every position they 
occupied in Europe — who could relate to you the deeds of 
nearly 1,300 years, in British Cambria, against Roman, 
Saxon and Norman invaders; maintaining their country, 
laws and language to the last ; the latter justly said to be the 
* The Crimean War. 



IO THE CYMRY OF '76. 

most extraordinary monument of antiquity extant — who 
could point out to you the position of Wales, with her tall 
mountains and vast remains of British forts and castles that 
everywhere mark the struggle of a brave people in defence 
of civil and religious liberty for so many centuries — resem- 
bling the crumbling ruins of an immense Sebastopol ; and 
tell you, that when civil and religious despotism deluged the 
rest of the world, in the home of the Briton, as if in a citadel 
appointed by God, was preserved the seed of civil and reli- 
gious liberty. Cambria was ever the refuge of those who 
were persecuted for conscience' sake. I would that one 
stood before you who could point out to you, in their true 
colors, the patriotic deeds of the Cymry and their descend- 
ants — not only in Wales, but in both hemispheres — where 
their blood has been so freely poured out in defense of free- 
dom. The soil of Europe and of America has received the 
ashes of those slain in defense of liberty; and the bravery 
of the 23d Royal Welsh Fusileers, at the battle of Alma, 
where a maiority of its officers and over one-half of the regi- 
ment fell, killed or wounded, in storming the strongest bat- 
tery of cannon in the Russian lines, proved that the heroic 
fire of the ancient Briton still burned with undiminished 
brightness in the bosoms of the modern Cymry. I cannot 
pretend to do this ; but however obscure my position and un- 
worthy I may be of the task, the fullness of my heart impels 
me to say something in commemoration of the glorious deeds 
of the Cymry and their descendants on the American conti- 
nent, in behalf of the civil and religious liberty we now 
enjoy. 

In all ages and throughout the entire pilgrimage of the 
race, its sentiment has been in favor of the liberty of the per- 
son and the freedom of the soul. We find the substance of 
these principles embodied in the ancient Cambrian or British 
Laws, which date back to an immemorial period. The spirit 
of these laws inculcated truth, honesty, justice, mercy and 



ADDRESS. II 

liberty. Their sacred regard for truth secured freedom of 
conscience in religious belief. The motto of the Cymry has 

ever been, 

"Y Gwir yn erbyn y byd." 
" Truth against the world." 

It was this sentiment which animated John Rogers, who was 
of a Welsh family. When he was burnt at the stake in Smith- 
field, he might have exclaimed, ' ' I die for the truth — the truth 
of God — against all the powers of earth and darkness." It was 
this which animated Sir J. Oldcastle, Baron Cobham — a man 
of Welsh family — when he expired on a gibbet. It was this 
sentiment which caused 4,000 Protestants or Huguenots to 
leave Brittany in France, at the revocation of the edict of 
Nantes, and to seek homes on distant lands, leaving behind a 
soil enriched by the blood of martyrs to the truth.* It has 
been this sentiment, traditionally handed down from sire to 
son, which, like the polar star, has guided the Cymry through 
past ages, and animated their bosoms in every contest for 
freedom. 

While nearly every country of Europe was desecrated by 
religious martyrdom, no smoke from the burning victims to 
bigotry, or groans from bloody gibbets, for conscience' sake, 
ever rose in the pure air of Wales. No Druid perished at 
the hand of the early Christian ; or the latter at the hand of 
the former. Truth was sacred to all. 

If we wish to trace the origin of the principles of the Eng- 
lish Common Laws and of Magna Charta, as well as those 
proclaimed in the American Declaration of Independence, we 
must go back to the laws of the Ancient Britons, which were 
compiled by the great Cambrian law-giver, known as Dyfnwal 
Moelmud, and were said by some persons to have existed 
400 years before the birth of Christ. No system of laws 
can be complete without it embraces their principles. Black- 
stone states that the Common Laws of England existed on 
* See History of the French Protestant Refugees, by H. Charles Wiess. 



12 THE CYMRY OF '76. 

the island from time immemorial; and hence, anterior to the 
Roman or Saxon invasion. They guaranteed equality of 
civil and religious rights, and secured the pursuit of life, lib- 
erty and happiness. 

We have no time to give even a brief outline of these re- 
markable laws. They are couched in curious phrases, yet 
they are worthy of being studied by all jurists in search of 
the origin of laws. They secured trial by jury, and recog- 
nized the principles of government in substance, as now di- 
vided into Executive, Judicial and Legislative departments ; 
which is nothing more than an ancient British Triad mod- 
ernized. It was these laws which the learned Welsh bishop, 
Asser Manevensis (a title or bardic surname), translated into 
Latin for Alfred the Great, and which he again translated 
into Saxon, and had them extended over all the Heptarchies ; 
and hence, from being made common over the Saxon part of 
the island, they came to be called the Common Laws of 
England. The University of Oxford was founded by Alfred, 
under the advice and assistance of Asser Manevensis; and 
four of its first professors were Britons. 

When the Saxons first landed in England, the Britons had 
been in possession of Christianity from 400 to 500 years ; it hav- 
ing been introduced, beyond all controversy, early in the first 
and not later than in about the middle of the second century. * 
It was the love of civil and religious liberty which animated 
the C)nnry in their battles against the Romans for 400 years. 
It was the same principle which caused them to war against 
the Saxons for 600 years ; their bloodiest contest having been 
excited in opposition to the attempted secular usurpation of 
Rome, exercised through the first Saxon converts, in about 
the sixth century. It was the same spirit which nerved 
them to war against the rapacious and bigoted Normans, for 
about 200 years, or until the year 1283. 

* See Thackeray's History of the Introduction of Christianity into 
Britain, Vol. 1. 



ADDRESS. 13 

It was in this year that Edward the First held' his Parlia- 
ment at Rhuddlan Castle, North Wales ; and guaranteed, to 
a people he could not conquer, the continuance of their 
ancient laws, usages and municipal government ; while they 
obtained a native representative in the royal family, in the 
person of the Prince of Wales, giving only in return an out- 
ward allegiance to the Crown. They were never united to 
England under the same laws until the reign of the Tudors, 
of Welsh descent, on the male or Tudor side of the House ; 
or until about the middle of the 16th century, in the reign of 
Henry Tudor the Eighth, and after that monarch had over- 
thrown the authority of the Pope in England , which Henry 
Tudor the Seventh had so vigorously commenced, and which 
grand reform, Elizabeth Tudor so gloriously completed in 
her long and brilliant reign — surrounded as she was by a 
galaxy of dazzling intellects in the persons of Shakespeare, 
Bacon, Raleigh, Spenser, and others unequalled, if not, un- 
surpassed in the annals of civilization. 

Going back to the days of William the Norman, we find 
that he brought over with him a powerful Roman priesthood, 
who attempted to crush out the Common Laws of England, 
and to establish on their ruin the centralizing code of Jus- 
tinian, which was more favorable to their extending and re- 
taining secular power. 

They had enthralled the continent under their centralizing 
despotism, — which is endured and felt, to some extent, even 
to the present day. They drove the Common Law studies 
from the universities of Oxford and Cambridge, and endeav- 
ored to expel them from the realm. The people, however, 
were attached to their ancient common laws; and many of 
the judges and lawyers sided with them. Hence arose the 
Common Law schools or colleges of London, known as the 
Inner Temple, Gray's Inn. Lincoln's Inn Fields, etc., which 
soon numbered over 1,000 students. The Court of Common 
Pleas becoming fixed in London, gave them permanent 



14 THE CYMRY OF '76. 

strength. They sustained the Common Lafrws, — the founda- 
tion of all modern liberty — which triumphed over the Jus- 
tinian code, and which shone forth in all their glory in the 
reign of the Tudors. 

It is the spirit of these laws which has at all times anima- 
ted the Cambrian race. They inspired Cromwell and Mil- 
ton, of Cambrian blood, when they struck for liberty and 
the commonwealth. They animated the brave men of 
Wales, when they aided to dethrone king Richard the Third ; 
and, at a later period, the papal king James the Second. 
They inspired Roger Williams himself — born in Wales, in 
1596, and who was a relative of the Protector — and was the 
first to establish a democracy on this continent, based upon 
the principles of civil and religious liberty, at Providence 
plantations. He proclaimed that toleration of the conscience 
was of God and not of man, and that the latter had no power 
to grant what he could not withhold. In 1636, just 139 years 
before our Declaration of Independence, we find that this 
humble Cambrian and Minister of God, taught and estab- 
lished its essential truths, in the small colony he had found- 
ed. The same spirit of laws, good-will, and love to man, 
animated William Penn, another great and good man of the 
Cambrian race having been connected on his father's side to 
the Tudors, and said to have been distantly related to the 
royal House of the Tudors — when he founded the noble 
State of Pennsylvania ; — principles, which won friends among 
the wildest savages, and drew them to him as affectionate 
children to a parent. It was the spirit of these laws — exem- 
plified in the peaceful and happy governments of Roger Wil- 
liams and William Penn — which contributed to pave the way 
for our freedom, and animated the sages and soldiers of the 
American Revolution. They brought with them patriotism 
kindled at the altars of ancient British freedom, amidst the 
venerated hills and mountains of Cambria. They brought 
with them a courage and a faith, inspired at the graves of 



ADDRESS. 15 

their fathers, who had fallen, while fighting, through twelve 
centuries, in defence of home and liberty. — 

"Rest, ye brave dead! 'midst the hills of your sires, 
Oh! who would not slumber when freedom expires?" 

We shall proceed to speak of the Cymry and their descen- 
dants of the American Revolution. We shall lay before you 
their services in connection with one of the most important 
events in the history of man, and which must forever chal- 
lenge the attention of the historian. To have performed 
any part in the accomplishment of such a revolution, how- 
ever humble, must confer unfading honor and imperishable 
fame. In that memorable contest many noble patriots were 
supplied by other countries of Europe — from France, Ger- 
many, Poland, England, Ireland, and Scotland — whose ser- 
vices have received deserved gratitude and lasting eulogy. 

We, this evening, on the eve of Cambria's national anni- 
versary, propose to present to the public the claims of the 
Welsh people to their share of the honor gained by their 
participation in the same great contest. 

The Cymry, as a race, have claims to share in the annual 
'Celebration of the event, while the liberty it has secured re- 
mains. And its people can appropriately dwell upon the 
character and deeds of those of their race who distinguished 
themselves during our long and severe struggle. 

Among the noble band who signed the Declaration of In- 
dependence were seventeen men of Cambrian birth or origin. 
These we shall briefly enumerate as follows : 

First and foremost was Thomas Jefferson. His ancestors 
came from the foot of Mount Snowden, in Wales, to the 
colony of Virginia. He always boasted of his Ancient Brit- 
ish blood. No man ever lived who was more strongly en- 
dued with the principles of civil and religious liberty. His 
motto was: "Rebellion to Tyrants, is obedience to God." He 
also contended that error should be left free to be combatted 
"by reason. He caused the first aphorism to be engraved on 



i6 



THE CYMRY OF '76. 



his seal. To attempt any sketch of his life and works, would 
fill volumes. His history, for a long period,, was the history 
of his country. We can only briefly allude to a. few of his. 
prominent acts. 

First. To the authorship of that undying instrument, — the 
Declaration of our Independence; the principles of which 
proclaimed freedom to down-trodden man, in all parts o£ 
the world, and told him of his inalienable rights to political,, 
civil, and religious equality — an instrument looked up to by 
enslaved nations, as the unfading star of hope which is to 
guide them to the immortal temple of freedom. 

It was a great and solemn event when the Declaration of 
Independence was adopted. We can imagine the solemn sil- 
ence of that august body, on the fourth of July, 1776, when 
waiting for the committee which was charged to report it to- 
Congress. We can see the streets crowded by a vast mass 
of anxious people, who were waiting in breathless anxiety to 
hear the result. We can see the gray -haired bell-ringer, as 
he sat on the belfry, with string m hand, ready to peal forth 
its joyful sounds and proclaim — 

"Liberty, throughout the land, unto. all the inhabitants thereof." 

There sat John Hancock, the president of the convention- 
There were seen Robert Morris, Benj. Franklin, and other 
noble spirits, awaiting the report in calm dignity. We can 
imagine the death like stillness which prevailed, when Benja- 
min Harrison, its chairman, accompanied by Jefferson and 
others, entered the hall. We can hear the chairman de- 
manding to know if they are ready to report; when a respon- 
sive ' ' Yes " is the reply ; when the secretary proceeded to read 
it in a strong and solemn voice. The president then de- 
mands a vote, saying : ' ' All in favor of the report -say 
* Aye'." As the names are called, a unanimous and solemn 
'Aye' came forth from each and all those brave men. The 
president rises, and announces the Declaration of Independ- 



ADDRESS. 17 

ence carried unanimously, — when a loud and merry peal is. 
sent forth from the bell above, while the people in the streets 
burst forth in shouts of frantic joy. At that time tyranny- 
covered the nations of the earth as ' ' darkness upon the f ace . 
of the deep." The governments of Europe, were steeped in. 
corrupt despotism, nursed on the continent by a corrupt, 
church. Austria slept in the arms of despotic rule. Spain, 
and Italy governed through the Inquisition and the gibbet. 
And even in France, the nobility were living in besotted 
licentiousness and bigotry. The events of this auspicious, 
day severed the American colonies from the crown of Spain.. 
They destroyed the rotten boroughs of England, and gave; 
Catholic Emancipation to Ireland. They hurled despots, 
from power on the continent, and reconstructed governments 
on liberal principles. They gave a vast inter-oceanic conti- 
nent to freedom, and erected the principles of civil and relig- 
ious liberty on the rock of ages. 

Second. To Thomas Jefferson is due the abolition of all 
connection between church and state. 

Third. The abolition in Virginia of all laws in favor of 
the rights of primogeniture. 

Fourth. The restrictions imposed upon the Constitution,, 
for the better security of State rights, by having adopted the. 
following clause: — 

"The powers not delegated to the United States by the- 
Constitution, nor prohibited by it to the States, are reserved 
to the States respectively; or to the people." 

Without his services, the Revolutionary war would have- 
been more or less bootless ; and a government would have 
been erected essentially centralized and aristocratic in its 
principal features. He was not afraid to trust the people, 
provided proper and free education were imparted to them. 
His whole life was devoted to the best interest of his country. 
As President he administrated the government on strictly- 
democratic principles, which have successfully guided it to> 



I 8 THE CYMRY OF '76. 

the highest rank among- the nations of the earth. Under the 
• shield of its banner the oppressed of all nations find freedom 
and a home. It was during his administration that we ac- 
quired Louisiana, and planted our flag on the Gulf of Mexi- 
co, and on the shores of the Pacific. This great man's interest 
in the growth and prosperity of his country remained with him 
to the last, and its triumph in peace and war never ceased to 
animate his bosom. Eighty-four winters had passed over 
his head. ' He had fought the good fight. ' He was now 
about to ' finish his race. ' He had corresponded with another 
man of the Cambrian race — John Adams — to the close of 
life. They had been widely separated in their views as 
statesmen and, no doubt, honestly differed; yet, they re- 
mained, with a brief interruption, warm personal friends. 
We know of no instance where men so widely differed re- 
garding public measures, yet so nobly and fraternally clung 
to each other. "EsltIj brothers in patriotism, they bequeath- 
ed to us an example of union above party strife, and which 
we may hope was made eternal in heaven. Again, history 
supplies no coincidence like that which marked their decease 
on the same day, and on the 4th of July, 1826 — a day which 
both had so largely contributed to render immortal. The 
sun that rose on that day — just fifty years after the Declara- 
tion of Independence, 'midst the roar of cannon and the re- 
joicings of a free people — set on the last existence of those 
great patriots ; and the sage of Monticello was no more. If we 
visit his last home, we shall see, on a plain marble slab, the 
following inscription : — 

"Here lies Thomas Jefferson, 

Author of the Declaration of Independence; of the 

Statute of Virginia for Religious Freedom; and 

Father of the University of Virginia." 

Benjamin Harrison, of Virginia, was chairman of the 
committee which reported the Declaration of Independence. 



ADDRESS. 19 

His ancestors came from Wales to Virginia. He filled vari- 
ous public offices in his native State, including that of Gov- 
ernor. He retired from public life in 1785, and died on his 
farm in 1790. He was, as is well known, father of the late 
Wm. Henry Harrison, President of the United States, and 
who also served in the American Revolution. 

Following the list of Signers of the Declaration of Inde- 
pendence, of Welsh birth or descent, we must commence 
with New England ; which, from having received a large ac- 
cession from the followers of Cromwell, after the Restoration, 
has always contained a large element of Welsh blood. 
Among many other men of Welsh origin or descent, known 
in her annals, may be mentioned Yale, founder of Yale Col- 
lege, and Jonathan Edwards, one of her most learned Divines, 
and also Daniel Webster who, it is said, was descended from 
the Welsh, on the mother's side. Prior to the Revolution, 
New England, Pennsylvania, Delaware, Maryland, and Vir- 
ginia, received a large number of emigrants from Wales, 
many of whom and their descendants bore distinguished parts 
in the war of the American Revolution. 

Among the Signers of the Declaration of Independence, of 
W r elsh origin, we have two names, Samuel and John Adams, 
whose brilliant and patriotic services in the cause of the 
Revolution are so well and so widely known. Samuel 
Adams, the stirring orator and bold patriot of this time, was 
born in Boston in 1722, and was educated for the ministry at 
Harvard College; but he threw aside orders for politics, and 
the British government set a price upon his head. He serv- 
ed faithfully in the Continental Congress and afterwards as" 
sis ted in framing the Constitution of his native State. He 
died on the 12th of October, 1803, aged 81 years. John 
Adams was born in Quincy, in Massachusetts, in 1735. He 
bore an active and brilliant part in the American Revolution, 
and signed the Declaration of Independence with the former. 
He died on the 4th of July, 1826, aged 91 ; having served as 



20 * THE CYMRY OF 'j6. 

President and Vice-President of the United States with dis- 
tinguished honor. 

Rhode Island sent Stephen Hopkins to the convention, 
who came of a Welsh family. He was born in Providence, 
and was a self-taught man. He wrote and acted against the 
unjust political course of England, long before the Revolu- 
tion, and after having filled important offices in his State, 
became a member of the first Continental Congress, and 
signed the Declaration of Independence. He died in July, 1 785. 

Connecticut supplied Wm. Williams, who belonged to a 
Welsh family, and graduated at Harvard College, in 1751, at 
20 years of age. He studied Law, but afterwards changed 
to the profession of Arms, and was aid to his brother who 
fell at Fort George in 1755. He signed the Declaration of 
Independence in 1776, and died in 181 1, aged 81 years. 

New York sent four delegates to the Continental Congress, 
in 1776. Three of the number who pledged this great State 
and their own lives and fortunes to freedom and Independ- 
ence, were Welshmen by birth or origin. One was William 
Floyd, who was born on Long Island, in 1734. He was an 
early patriot, and quite wealthy ; was in the first Continental 
Congress, in 1774, and signed the Declaration of Independ- 
ence in 1776. He was engaged in public life during the war, 
suffered great loss of property at the hands of the English, 
and died in 1821, in 87th year. The second was Francis 
Lewis, who was born in the southern part of Wales, in 17 13. 
He was partly educated in Scotland and at Westminster, 
London. He entered upon a mercantile life in London, 
from whence he came to New York and conducted business 
for English merchants. He was taken prisoner in the 
French war and carried to France ; afterwards returned to^ 
New York, took an active part on the patriot side, and sign- 
ed the Declaration of Independence as a delegate from New 
York. He owned property on Long Island, which was de- 
stroyed by the English, and died in 1803, aged 90 years. 



ADDRESS. 21 

The third was Lewis Morris, who was born of a Welsh fam- 
ily, in 1726. He graduated at Yale college, in 1746, and 
then settled at the farm of his father, now known as Morris- 
ania, in Westchester county. He took sides with the pat- 
riots. He was sent from New York to the Continental Con- 
gress in 1775, and served till 1777; having, in the mean 
time, signed the Declaration of Independence. He lost a 
large amount of property by the war, and died in 1798, aged 
72. We thus find that three, out of the four, — Signers for 
what has since become the Empire State, — were of the Cam- 
brian race. The fourth was Mr. Livingston, who was of 
Scotch descent, though his family came from Holland. 

We come next to Pennsylvania, which was represented in 
the convention, among other Cymry, by Robert Morris, who 
was born in 1733. He came to this country when a child, 
and was educated in Philadelphia. He served an appren- 
ticeship with a merchant, afterwards commenced business 
for himself, was remarkable for energy and integrity of 
character, and won the confidence of the community. He 
was elected a member of the Continental Congress, in 1776, 
and was considered the ablest financier in the country. For 
a long time his individual credit was superior to that of Con- 
gress itself. He lost an immense fortune in the cause, and 
died in comparative poverty in 1806, aged 73 years. 

Francis Hopkinson was descended from a Welsh family, 
and was a member of the Continental Congress, from New 
Jersey. He was born in Philadelphia, in 1737, became dis- 
tinguished as a lawyer, and was noted as a wit and poet. He 
wrote several pamphlets in favor of the patriot cause, and 
was the author of Hail Columbia, our national air, and also 
wrote the Battle of the Kegs. He signed the Declaration 
of Independence, and afterwards became eminent as a judge 
in Pennsylvania. He died in May, 1791, in his 53d year of 
age. 

From his name, George Clymer was probably of Welsh fam- 



THE CYMRY OF '76. 



ily descent ; deriving his name from the Welsh word Clymwr, 
— one that ties or makes a knot. John Morton, of Pennsyl- 
vania, was a native of Delaware, and was descended from a 
Welsh family, on his mother's side ; his father having been 
of Swedish descent. He was on the committee which report- 
ed the articles of confederation. 

John Penn was of Welsh family, but born in Virginia. He 
studied law with Mr. Pendleton and afterwards settled in North 
Carolina ; from whence he was sent to the Continental Con- 
gress, and signed the Declaration of Independence. 

Arthur Middleton was of Welsh origin, and was born in 
South Carolina, in 1743. He graduated at the university of 
Cambridge, England, and returned to America in 1773. He 
was a delegate from wSouth Carolina, and signed the Declara- 
tion of Independence. He was in Charleston when it sur- 
rendered to the British, and was taken prisoner. A large 
portion of a great fortune was sacrificed during the Revolu- 
tion. He died in January, 1789, aged 44 years. 

Button Gwinnett was a native of Wales, and a delegate 
from Georgia to the Continental Congress. He was born in 
1732. He was well educated, and entered into mercantile 
pursuits in Charleston, from whence he removed to Georgia, 
where he had purchased a large tract of land. He signed 
the Declaration of Independence, and afterwards assisted in 
framing the State Constitution of Georgia, and was President 
of the State — an office, at that time, equivalent to Governor. 
He fell, at the age of 46, in a duel which he fought with 
General Mcintosh, of that State. 

Among the Signers from Virginia, besides Thomas Jeffer- 
son and Benj. Harrison, was Richard Henry Lee, who was 
also from a Welsh family. He was born in Westmoreland 
county, Virginia, in 1732, and was educated in England, and 
soon after his return, in 1757, he was elected a member of 
the House of Burgesses. He was elected to the Continental 
Congress, in 1774; and in July, he had the honor to offer 



ADDRESS. 



23, 



THE RESOLUTION DECLARING THE COLONIES FREE AND INDE- 
PENDENT. He was an active an influential member of Con- 
gress, during the greater part of the war, and was appointed. 
U. S. Senator, under the Constitution; which office he filled, 
with great ability. He died June 19, 1794, in the 62nd year- 
of his age. 

Francis Henry Lightfoot Lee was also a Signer from. 
Virginia, and of Welsh origin. He was born in Virginia, on 
the 10th of September, 1734. He was educated at home, 
and from 1765 to 1775, served his State as a member of the- 
House of Burgesses. He afterwards became a delegate to 
the Continental Congress, and signed the Declaration of In- 
dependence. He died in April, 1797, in his 61st year of age. 

There have been five Presidents of the United States, who 
were said, on good historical grounds, to have been of Welsh 
descent — three of whom bore part, as soldiers, in the Revo- 
lutionary army. They were Thomas Jefferson, James Mad- 
ison, James Monroe and William Henry Harrison. To this, 
list if we add, which we may do on what is said to be good 
authority, the names of John and John Quincy Adams, it 
would make seven executive officers of the United States, of 
Welsh descent. 

The most distinguished jurist this country has ever pro- 
duced, and who is known as the " American Mansfield," was 
the grandson of a native of Wales, who emigrated to Vir- 
ginia — we allude to the late Chief Justice John Marshall.* 
His father and himself were both in the field, as commis- 
sioned officers, under Washington, and were at the battles of 
Trenton, Princeton, Brandywine, Germantown and Mon- 
mouth ; and in winter quarters at Valley Forge. And, as if 
the office belonged to the Cymry, we understand from his, 
biography, that the present Chief Justice of the United 

* See the "Lives of the Chief Justices of the United States," by George: 
Van Santvoord. Scribner. New York, 1854. 



! 



24 THE CYMRY OF 76. 

States, Roger B. Taney, has descended from a Welsh family 
*of the northern part of Wales. 

We thus see that the first man who moved the Resolutio 
in favor of Independence — the author of the Declaration o 
Independence, and the Chairman of the committee who re- 
ported it, were of the Cambrian race ; while another Cymro, % 
'Gouverneur Morris, wrote out the first connected draft of 
"the American Constitution. And a noble Cymro — John 
"Marshall, as Chief Justice of the Union — was the first who 
•expounded and established its principles on the immutable 
"bases of the Constitution and of the laws enacted under it ; 
raided by the ideas of impartial equity and justice. 

Our next purpose will be to give some account of those 
"Cymry and their descendants, who fought and bled on the 
:field of battle in our Revolutionary struggle. 

' ' Warriors I saw who led the fray, 
Stern desolation strewed their way, 
Aloft the glittering blades the}- bore, 
Their garments hung with clotted gore, 
The furious thrust, the clanging shield, 
Confound the long disputed field." 

Rome and Greece, in their purest and brightest days, pro- 
duced no patriots more heroically devoted to liberty than the 
Cymry of the American Revolution. In their list of heroes 
.may be found the following names : 

GENERALS. 

.1. Anthony Wayne, 8. Daniel Morgan, 

-2. Isaac Shelby, 9. John Cadwallader, 

3. Morgan Lewis, 10. Andrew Lewis, 

4. William R. Davie, 11. Otho H. Williams, 

5. Edward Stephens, 12. John Thomas, 

6. Charles Lee, 13. Jos. Williams, 

7. Richard Winn, 14. James Reese. 



ADDRESS. 25 

COLONELS. 

i. David Humphreys, ' 5. Henry Lee, 

2. Lambert Cadwallader, 6. Thomas Marshall, 

.3. Richard Howell, 7. Jas. Williams, killed at 

4. Ethan Allen, Bennington, under Stark. 

Dr. John Morgan, who was Surgeon -in-Chief of the Amer- 
ican army, and one of the founders of the Philadelphia Med- 
ical School, the first institution of the kind established in 
America, was of a Welsh family. Among the Captains of 
the Revolution was John Marshall, the late Chief Justice ; 
Rogers, who was with George Rogers Clark in the conquest 
•of Illinois ; Anthony Morris, of Philadelphia, who fell at the 
battle of Princeton; Isaac Davis and Captain Davis, who 
fell at the battle of Concord ; Lieut. Shelby, who served in 
the expedition to the Scioto, in 1774. 

Among the Divines of that period of the war were — The 
Revs. David Jones, Samuel Davies, David Williams. Among 
the framers of the American Constitution were — Gouverneur 
Morris, William Few, James Madison and others. In the 
navy were — Commodore Hopkins, of Rhode Island, and 
others. We thus see that there were fourteen Generals, 
seven Colonels, and a number of subordinate officers of the 
Cambrian race and name engaged in the Revolution. The 
history of fheir heroic deeds would fill volumes. All we can 
do on the present occasion will be to notice a few of the 
most prominent among them. 

We commence with General Wayne, who, from his daring 
acts of courage, was called " Mad Anthony ." He was a 
Cymro by descent, on both his father's and his mother's side ; 
the latter bore the name of Giddings or Gethings, pro- 
nounced in Welsh Gething. He was born in Chester Co. , 
Pennsylvania, in 1745, and was educated in Philadelphia, 
and, like Washington, assumed the profession of a surveyor. 
In 1773, he entered the General Assembly of the State, but 



26 THE CYMRY OF '76. 

soon after relinquished his post, and entered the field as a 
soldier, in 1775. He received the appointment as Colonel,, 
and went with General Thomas to Canada. At the close of 
the campaign he was appointed Brigadier General. He was 
with Washington at the hard-fought battles of Brandywine,, 
Germantown and Monmouth, in all of which he was distin- 
guished for his valor. One of the bravest exploits of the; 
Revolutionary war was his capture, by storm, of Stony- 
Point, on the Hudson river, which filled the country with 
joy and admiration. His watchword on that occasion, bor- 
rowed from the enemy, was, "The fort is our own." He 
announced his victory in the following laconic letter to the 
Commander-in-Chief : 

"Stony Point, 16th July, 1779, 2 o'clock a. m. 

"Dear General — The fort and garrison, with Col. John- 
son, are ours. Our officers and men behaved like men who 
are determined to be free. Yours most sincerely, 

"Anthony Wayne."' 

"General Washington." 

In 1 781, he co-operated with General Lafayette at the 
South, and was at the capture of Lord Cornwallis at York- 
town. In 1795. ne succeeded General St. Clair in command 
of the north-west army, and severely chastised the Indians.. 
He was satirized by Major Andre not long before his cap- 
ture and execution, in a poetical effusion called "The Cow 
Chase," the last couplet of which was as follows: 

"And now I've closed my epic strain, 
I tremble as I show it, 
Lest this same warrior drover Wayne 
Should ever catch the poet." 

Andre, while under arrest and about to be condemned,, 
penned the following: 

' ' When the epic strain was sung, 
The poet by the neck was hung, 
And, to his cost, he finds too late, 
The dung-born tribe decide his fate."' 



ADDRESS. 27 

After having filled many distinguished positions in civil 
life, he died in 1796, aged 51 years; and lies buried at Rad- 
nor church, in Delaware County, Pa., which was erected by 
Welsh settlers in 1717, in what was called ''The Welsh 
Tract." 

General Daniel Morgan's career, at the head of a brave 
rifle brigade, during the Revolution, is too well known to re- 
quire an extended notice. This "Wagoner-General" as he 
was called, descended from a Welsh family, and was born in 
New Jersey in 1737, and at an early age emigrated to Vir- 
ginia. He was a private soldier in Braddock's expedition. 
His early occupation was that of a wagoner. He distin- 
guished himself at Quebec with Montgomery and Arnold, 
and was taken prisoner. After his exchange he was made 
Colonel of the nth Virginia regiment, in which his own rifle 
company was incorporated. His subsequent services were 
of the most heroic and brilliant character. He performed 
great services at Stillwater, when Burgoyne was defeated ; 
and by his subsequent victory over Tarleton, at the battle of 
the Cowpens, in South Carolina, he gave the first check to 
the victorious British army in that quarter. This important 
victory imparted new courage to the drooping spirits of 
the patriots, and inspired them with fresh hopes. Con- 
gress voted him a gold medal in token of respect for 
his services. He served under Gates and Green at the 
South, and was in many of the hardest fought battles. 
On one of the flags of his Rifle Corps was inscribed, " Lib- 
erty or Death. " His Rifle Company was the first ever or- 
ganized in the country. He died at Winchester, Virginia, in 
1802, aged 67. 

General Isaac Shelby, whose ancestors came from Wales, 
was born in Maryland in 1750. His profession was that of a 
surveyor. His services in defense of liberty were as heroic 
as they were valuable. He was with his father, Evan 
Shelby, at Point Pleasant in 1774, and first entered the Con- 



28 THE CYMRY OF 76. 

tinental service as Captain of a company of Virginia minute 
men. He became afterwards attached to the commissary 
department. One of his most brilliant actions was the de- 
feat of Ferguson at the battle of King's Mountain, when in 
command of a regiment. He afterwards served with Marion, 
and was at the battle of Monks' Corner. After having served 
in the Legislature of North Carolina, he removed to Ken- 
tucky, where he assisted in forming its Constitution, and was 
subsequently Governor of the State. He again entered the 
service of the United States in 1812, at 62 years of age, 
and marched to Lake Erie at the head of 6,000 volunteers, 
and served during the war with courage, activity and honor 
to his country. For his brilliant conduct at the battle of the 
Thames, Congress voted him a gold medal. He was after- 
wards offered the office of Secretary of War by President 
Monroe, but he was compelled to decline it on the ground of 
his advanced years. He died in Kentucky at the age of 76. 

General John Cadwallader was of a Welsh family, and born 
in Philadelphia. He received the appointment of Brigadier 
General in 1777, and biavely fought at the battles of Prince 
ton, Brandywine and Monmouth. He fought a duel with 
General Conway, because he had intrigued with Gates against 
Washington, and was severely wounded. He afterwards re- 
moved to Maryland, became a member of the Legislature, 
and died in 1786, aged 43; and was wealthy and liberal to a 
fault. 

Major General Charles Lee, who for the greater part of 
the Revolutionary war, was second in command to the Com- 
mander-in-chief, was born in Wales in 1731. He adopted 
the military profession early in life, and acquired a knowl- 
edge of several continental languages. He came to Amer- 
ica in 1756, and distinguished himself in the wars against the 
French and Indians. He dwelt for a time with the Mohawk 
Indians, and was made a chief of the tribe under the name, 
in Mohawk dialect, of "Boiling Water." In 1762, he bore a 



ADDRESS. 29 

colonel's commission, and served tinder Burgoyne in Portu- 
gal. He returned to England, engaged in politics, and af- 
terwards rambled all over Europe. He met with a favora- 
ble reception everywhere, and finally became aid to Ponia- 
towski, king of Poland. He afterwards went with the king's 
ambassador to Turkey ; and from thence returned, in 1773, 
via Paris to America, and purchased lands in Virginia. Re- 
signing his commission in the British army, he received the 
appointment of Major-General in the Continental service. 
He was made a prisoner, and afterwards exchanged for 
General Prescott. He had all the Tories of Rhode Island 
arrested, and rendered many important services before 
Charleston and in other parts of the country. He was ad- 
mitted to have been one of the ablest Generals in the Conti- 
nental army ; and no evidence has ever appeared to show 
that he was not a sincere and devoted republican. As a 
Cymro, he loved his race, and boldly denounced king George 
the Third, but spoke well of the Prince of Wales. There 
exists no evidence that he ever aspired to be Commander-in- 
chief; and the retreat ordered at Monmouth, it was said, 
arose from a misunderstanding of orders. Washington's mind 
was probably poisoned against him by those who envied his 
position, and were disposed to look upon him with unjust 
suspicion. After his suspension from command, in 1780, his 
republicanism remained to the last. He died in Philadel- 
phia, in the "Slate House" (at one time the residence of 
William Penn), October 2, 1781, aged 51, and was buried in 
the Christ church burial ground in that city (Episcopal), 
where also sleep the remains of General Mercer, Captain 
Anthony Morris, and Dr. Franklin. He died poor. His 
last words were, "Stand by me, grenadiers!" The history 
of his Monmouth trouble remains to be written. 

General Morgan Lewis was the son of a native of Wales, 
and was a well known citizen of New York. He was aid-de- 
camp to General Gates at the battle of Saratoga ; and on the 



30 THE CYMRY OF '76. 

surrender of the English army at that place, was requested 
by him to receive the sword of General Burgoyne. In Trum- 
bull's picture commemorative of the event, in the rotunda of 
the Capitol at Washington, the figure of General Lewis oc- 
cupies a prominent position. His honorable military and 
other public services are too well known to dwell upon. He 
succeeded DeWitt Clinton's first term as Governor of the State. 
In 1 838 he became President of the Society of the Cincinnati — 
an institution founded by Washington — who was its first Presi- 
dent, having been appointed to fill the vacancy caused by 
the death of Col. Aaron Ogden of New Jersey. He was 
also the first President of the St. David's Benevolent Society 
of New York and Brooklyn, the members of which hold his 
memory in grateful remembrance. His portrait hangs in 
the Governor's room of the New York City Hall ; while his 
sword, with another portrait, remains in the possession of 
Daniel L. Jones, Esq., a member of the St. David's Society. 
General Lewis died on the 7th of May, 1844, in his 90th 
year, beloved and respected by all. 

General Andrew Lewis was from a Welsh family, and born 
in Virginia. Himself and five brothers were with Washing- 
ton when General Braddock was defeated by the French and 
Indians, and afterwards served during the war of the Amer- 
ican Revolution. He was a Major in Washington's Virginia 
regiment, and was highly esteemed by his commander for 
his skill and bravery, having commanded at the battle of 
Point Pleasant in 1774. When Washington was appointed 
Commander-in-chief, he recommended Colonel Lewis for the 
office of Major General, but he was by some means over- 
looked at the time, and accepted the office of Brigadier Gen- 
eral. He drove Dunsmore from Gwynn's Island in 1776. 
He resigned his commission in 1780 on account of ill health, 
and soon after died. 

General William R, Davie, though born in England, in 
1756, was said to be of Welsh descent, as his name imports. 



ADDRESS. 3 1 

He came to the United States at five years of age, and was 
adopted by an uncle in South Carolina, and graduated at 
Princeton in 1776, and soon after commenced trie study of 
law at Salisbury, North Carolina, but abandoned it for the 
field; and in 1779, he was attached to Pulaski's Legion as 
Lieutenant of horse. He headed a cavalry troop at the en- 
gagement of Hanging Rock, Ramsey's Mills and Wahabs' 
plantation, and was commissary to General Green at the bat- 
tles of Guilford, Hob Kirk's Hill and Ninety-six. In 1786, 
lie resumed the profession of law, having married into the 
family of General Allen Jones. 

General Otho H. Williams was born in Prince George Co., 
Maryland, in 1768. His ancestors came to that colony from 
Wales. He was left an orphan at twelve years of age, and 
entered a rifle corps as lieutenant whenthe Revolution broke 
•out, went to Boston tinder Colonel Cresap, rapidly rose to 
the rank of Major, and fought with distinction at Fort 
Washington, where he was wounded and captured, and sub- 
sequently suffered the horrors of the Provost Prison in New 
York, but was afterwards exchanged for Major Ackland, 
captured at Saratoga. He then proceeded to take command 
of a Maryland mounted regiment, and became adjutant to 
General Green. He covered himself with glory at the bat- 
tles of Guildford and Eutaw Springs. At the latter place he 
led the celebrated charge which swept the field and gained 
the bloody victory at Eutaw, and opened the gates of Charles- 
ton to the Continental troops. Congress conferred on him 
the rank of Brigadier General. This brave officer died in* 
Maryland in 1794. 

General Edward Stephens was of a Welsh family, and a 
distinguished officer of the American Revolution. He was 
a Brigadier General in the Virginia forces, to which State he 
belonged. To his consummate coolness and courage at the 
battle of Guildford may be ascribed the preservation of 
Green's army from total rout and ruin. He posted 40 rifle- 



32 THE CYMRY OF '76'.. 

men twenty paces in the rear of his command,, and* ordered 
them to shoot down the first man who should retreat from 
the ranks. When the militia placed in front precipitately 
fled panic-stricken, he preserved the courage of his men by- 
telling them that they had been ordered to fall back, and 
opened his lines to let them pass. He then gave the advanc- 
ing English a desperate reception, jand was shot through 
the thigh. His decided movements enabled the regular 
American troops to stand firm and to retire, in good order 
from one of the hardest fought battles of the Revolution.. 
He was also in the battles of Great Bridge, Brandywine and 
Germantown, and at the siege of Yorktown. His whole deport- 
ment is said to have been marked by chivalry, benevolence 
and nobleness of soul. He died in 1820, aged 76, without 
an enemy, and lamented by all.. 

General John Thomas was born in Massachusetts, and was. 
of Welsh descent. He distinguished himself in the war, and 
particularly under Washington before Boston, and took pos- 
session of that city on its evacuation by the British. He 
commenced his military career in the; war against the French,, 
and was at the siege of Quebec, While under Washington,, 
he occupied Dorchester Heights:, subsequently became Major- 
General, and died greatly lamented, with small-pox, at. 
Chambly, Canada, during the progress of the war. 

General Joseph Williams descended from a Welsh family,, 
and belonged to Norwich, Connecticut. He took an active 
part on the patriot side, and subsequently spent much of his. 
time in organizing and disciplining the militia of New Lon- 
don County. He had three brothers in the Continental ser- 
vice — Isaac, Frederic and Benjamin, Frederic was killed in 
New York in 1776, and Benjamin died in the Jersey prison 
ship, and was buried in St. Paul's churchyard, in New York. 

General Joseph Williams was the father of the late Edwin 
Williams, who was a worthy and valuable member of the St.. 
David's Benevolent Society; whose amiable disposition en- 



address. 33"; 

deared him to all its members and to a large circle of friends.. 
His literary labors and attainments were of no ordinary- 
character, and many monuments of his industry in the field, 
of literature, remain. At the time of his decease, in the: 
prime of life and manhood, he was engaged in preparing an 
address on the genius and character of the Welsh people, in. 
which he had made considerable progress. Unfortunately.- 
for him and for this Society, this true Cymro was called sud- 
denly from his work and gathered to his fathers. 

General Richard Winn was descended from a Welsh fam- 
ily, and was born in Virginia. He entered the patriot service; 
in 1775, an d fought at Hanging Rock, where he was wounded,. 
He served with honor during the war, and at its close was; 
appointed first Brigadier, and then Major General, of militia;, 
and died in Tennessee, in 1812 or 1813. 

We might name other General officers, including Ebenezer 
Stephens, etc. , but we must pass on. Among the Colonels 
and other subordinate officers, we can only briefly allude to 
Colonel David Humphreys, who was distinguished during the, 
war, and was both a poet and historian. He entered the_' 
field as aid-de-camp to General Putnam, afterwards became 
aid-de-camp to General Washington, and remained a raem. 
of his military family to the end of the war. He often made 
Mount Vernon his home, and had the unreserved confidence 
of the General to the end of his life. He went with Mr.. 
Jefferson to France, as Secretary of Legation, in 1784. For 
his valor at Yorktown, Congress honored him with a swordv 
He went as Minister to Portugal in 1790, and to Spain in 
1794. He took command of the militia in Connecticut in-. 
1 81 2, and soon after, died suddenly of an organic affection. 

If time permitted, we could bring to your notice a number 
of other officers of the rank of Colonels, Majors, Captains^ 
and Lieutenants of the Cambrian race who figured at this, 
eventful period. Among them were Colonel Lambert Cad- 



34 THE CYMRY OF '76. 

wallader, Colonel James Williams, who fell at Bennington, 
Captain Rogers and Captain Anthony Morris. 

It may here be remarked, that no Cymro or descendants of 
Cymry ever turned traitors to the cause they had espoused. 

Among the clergymen of Welsh origin, at that period, 
was the Reverend David Jones, whose life and services were 
too remarkable to pass over. His ancestors, on his father's 
and mother's side, came from Wales and settled, in the last 
century, on the "Welsh Tract," in Delaware Co., Pa. ; but 
David himself was born in White Clay Creek Hundred, 
Newcastle Co., in the State of Delaware, in 1736. He was 
educated for the ministry as a Baptist, and for many years 
had charge of a congregation in New Jersey. He went as 
a missionary among the Shawnee and Delaware Indians, in 
1772 and 1773. One of his companions while descending the 
Ohio in a canoe, was General George Rogers Clarke. Re- 
turning from his mission, he espoused the patriot cause ; and 
afterwards settled over a congregation in Chester, Pa. On 
the day of a Continental fast and prayer, he preached a ser- 
mon before Colonel Dewey's regiment, and took for his sub- 
ject, "Defensive war in a just cause sinless ," It was pub- 
lished and extensively circulated, and did much good in ex- 
citing the spirits of the patriots. 

In 1776, he received the appointment of chaplain to Col. 
St. Clair's regiment, which was ordered to the north-west, 
and was on duty with the Colonel at Ticonderoga when the 
enemy was momentarily expected from Crown Point. On 
Sunday, October 2d, 1776, before the attack was made, he 
delivered a characteristic discourse, which produced a pow- 
erful effect upon the troops. He urged them, in overpower- 
ing strains of eloquence, to put their trust in the God of bat- 
tles, and in the justice of their holy cause of civil and re- 
ligious liberty. All who fell would be remembered as mar- 
tyrs to freedom, while the love of liberty remained in the 
breast of man. He invoked blessings from heaven on those 



ADDRESS. 35 

who should valiantly contend against the foe, and anathemas 
on those who should faint, fail, or run away in the hour of 
struggle; concluding as follows: "And may the God of all 
grace, in whom we live, enable us, in defense of our country, 
to acquit ourselves like men, to His honor and praise. 
Amen." 

While with General Wayne, he saw an English dragoon 
alight and go into a house for refreshments — when he went 
to his horse, took the pistols from the holsters, went into the 
house, made a prisoner of the dragoon, and marched him 
into camp — which drew from the General a compliment for 
the bravery of his minister. He was chaplain to General 
Gates, and was afterwards with General Wayne in the In- 
dian campaign to the North-west territory, and was at the 
massacre of Paoli, where he narrowly escaped death. He 
was at the battles of Brandywine, Germantown and Mon- 
mouth, and was with the army at Valley Forge, and in all 
the subsequent campaigns, up to the capture of Lord Corn- 
wallis, at Yorktown. When the war of 1812 broke out, he 
again took the field as chaplain, under Generals Brown and 
Wilkinson, at the age of 76, and served to its close. His 
last public act was to address the people at the dedication of 
the Paoli monument. He died in February, 1820, aged 84, 
and was buried at the Great Valley church, in sight of Val- 
ley Forge. 

Reverend Samuel Davies was a native of Virginia, and 
became President of Princeton College. Washington's 
miraculous escape at Braddock's defeat, caused the Indians 
(who repeatedly fired at him without effect) to think that he 
bore a charmed life. Mr. Davies, when speaking before the 
Volunteer company, soon after the battle, used the follow- 
ing prophetic language in allusion to the then Colonel Wash- 
ington: " I cannot but hope that Providence has hitherto 
preserved him in so signal a manner, for some important 
service to his country." 



3 6 THE CYMRY OF '76. 

General Washington, in his family associations, was con- 
nected, in the tenderest ties of relationship with the descend- 
ants of Welsh families. His wife, Martha, or "Patsy," as he 
familiarly called her, was said to have been the grand-daugh- 
ter of the Reverend Orlando Jones, who came to Virginia 
from Wales. Orlando is the continental equivalent for Ro- 
land, an old Cambrian name. Colonel Fielding Lewis, of 
Welsh descent, married his sister ; and his son, George Wash- 
ington Lewis, was commander of the General's life-guard. 

We have seen where the Cymry were in days that ' ' tried- 
men's souls." Where are they now ? There are, probably, 
4*>, 000 or 50,000 natives of Wales in the United States (1855). 
In the language of their historian, Thomas Roscoe, "they 
know nothing of servility, and as little of arrogance." They 
are found at their industrial pursuits — on their farms, in 
their shops, or at other honest and honorable labor, working 
out their own independence ; but never begging for office or 
charity, or existing in public alms-houses. With personal 
liberty, they still adhere to the traditions of their fathers, 
and cherish their ancient love of freedom. 

Oh ! it would have been a glorious vision to the brave 
Prince Llewelyn, when life was ebbing through his bleeding 
wounds, as he sank by treachery into the arms of death, if 
he could have foreseen, that while the evening sun was 
shedding its last rays on his native hills, it was then pouring 
forth its beams in noonday splendor on a land where his pos- 
terity should again unsheath the sword for liberty; and 
through a long, dark and bloody struggle, assist in estab- 
lishing the imperishable principles of civil and religious lib- 
erty — principles, cherished for so many centuries among his 
beloved Cymry, to be afterwards disseminated in other 
countries. 

Fair and lovely Cambria! how fondly thy children love 
thee — how they linger and hope for thee ! They look to the 
West for a home — they gaze upon thy smiling valleys — thy 



ADDRESS. 37 

pretty villages and neat cottages, beside thy gamboling 
brooks — it may be for the last time. The cuckoo's plaintive 
note — it may be, is to be heard by them no more. Their 
little church bell has sounded its last mellow peal for them. 
'Their infantile play-grounds, where they sported with wild 
flowers and listened to the happy tunes of the wandering 
harper, are about to disappear forever. 

They stand, it may be, on the deck of a ship bound to 
America. As the sun sinks to the west and illumines with 
its rays, for the last time it may be to them, the distant peaks 
of Snowdon and Plinlimmon — they bid a final adieu to long- 
•cherished memories. Amidst such a sense of bereavement, 
rthey have but one consolation left, and that is the thought, 
that they go to a land of freedom, which the blood of their 
race was so freely poured out to redeem. In parting with 
their native country, they can still exclaim in the language 
of an exquisite poetess, Mrs. Felicia Hemans, whose home 
was in Wales — 

' ' I bless thee ; but, not for the beauty which dwells 
In the heart of thy hills, on the rocks of thy shore, 
And not for the memory, still deep in thy dells, 
Of the bard and the hero, the mighty of yore ; 
And not for the songs of those proud ages fled, 
Green land ! poet land of my home and my dead. 

"I bless thee for all the true bosoms that beat 
Where'er a low hamlet smiles up to the skies ; 
For thy cottage-hearth burning the stranger to greet, 

For the love that shines forth from thy children's kind eyes : 
May the blessings, like sunshine, around thee be spread, 
.As I leave thee, thou land of my home and my dead!" 



ADDRESS OF REV. DAVID JONES, 

TO GENERAL ST. CLAIR'S BRIGADE, AT TICONDEROGA, WHEN 
THE ENEMY WERE HOURLY EXPECTED; 

October 20th, ij "76. — Previously referred to. 



My Countrymen, Fellow-Soldiers and Friends: 

I am sorry that during this campaign I have been favored 
with so few opportunities of addressing you on subjects of 
the greatest importance, both with respect to this life and 
that which is to come ; but what is past cannot be recalled, 
and nozv time will not admit an enlargement, as we have the 
greatest reason to expect the advancement of our enemies as 
speedily as Heaven will permit. [The wind blew to the 
north strongly.] Therefore, at present, let it suffice to bring 
to your remembrance some necessary truths. 

It is our common faith, and a very just one too, that all 
events on earth are under the notice of that God in whom we 
live, move, and have our being ; therefore we must believe 
that, in this important struggle with the worst of enemies, 
he has assigned us our post here at Ticonderoga. Our situa- 
tion is such that, if properly defended, we shall give 
our enemies a fatal blow, and in great measure prove the 
means of the salvation of North America. 

Such is our present case, that we are fighting for all that, 
is near and dear to us, while our enemies are engaged in the 
worst of causes, their design being to subjugate, plunder and. 
enslave a free people that have done them no harm. Their 
tyranical views are so glaring, their cause so horribly bad, 
that there still remain too much goodness and humanity in 
Great Britain to engage unanimously against us; therefore: 



ADDRESS OF REV. DAVID JONES. 39 

they have been obliged (and at a most amazing expense, 
too), to hire the assistance of a barbarous, mercenary people, 
that would cut your throat for the small reward of sixpence. 
No doubt these have hopes of being our task-masters, and 
would rejoice at our calamities. 

Look, Oh! look, therefore, at your respective States, and 
anticipate the consequences if these vassals are suffered to 
enter ! It would fail the most fruitful imagination to repre- 
sent, in a proper light, what anguish, what horror, what dis- 
tress would spread over the whole ! See, Oh ! see, the dear 
wives of your bosoms forced from their peaceful habitations, 
and perhaps used with such indecency that modesty would 
forbid the description. Behold the fair virgins of your land, 
whose benevolent souls are now filled with a thousand good 
wishes and hopes of seeing their admirers return home 
crowned with victory, would not only meet with a doleful 
disappointment, but also with such insults and abuses that 
would induce their tender hearts to pray for the shades of 
death. See your children exposed as vagabonds to all the ca- 
lamities of this life ! Then, Oh ! then, adieu to all felicity 
this side of the grave. 

Now all these calamities may be prevented if our God be 
for us — and who can doubt of this who observes the point 
in which the wind now blows — if you will only acquit your- 
selves like men, and with firmness of mind go forth against 
your enemies, resolving either to return with victory or to 
die gloriously. Every one that may fall in this dispute will 
be justly esteemed a martyr to liberty, and his name will be 
had in precious memory while the love of freedom remains 
in the breasts of men. All whom God will favor to see a 
glorious victory, will return to their respective States with 
every mark of honor, and be received with joy and gladness 
of heart by all friends to liberty and lovers of mankind. 

As our present case is singular, I hope, therefore, that the 



.40 THE CYMRY OF '76. 

< candid will excuse me, if I now conclude with an uncommon 
address, in substance principally extracted from the writings 
of the servants of God in the Old Testament ; though at the 
same time, it is freely acknowledged that I am not possessed 
of any similar power, either of blessing or cursing. 

1 . Blessed be that man who is possessed of a true love of 
liberty ; and lot all the people say, A men. 

2. Blessed be that man who is a friend to the common 
rights of mankind; and let all the people say, Amen. 

•3. Blessed be that man who is a friend to the United 
States of America ; and let all the people say, A men. 

4. Blessed be that man who will use his utmost endeavor 
to oppose the tyranny of Great Britain, and to vanquish all 
her forces invading North America ; and let all the people 
:say, Amen. 

5. Blessed be that man who is resolved never to submit 
to Great Britain; and let all the people say, Amen. 

6. Blessed be that man who in the present dispute es- 
teems not his life too good to fall a sacrifice in defense of his 
country : let his posterity, if any he has, be blessed with 
riches, honor, virtue, and true religion ; and let all the peo- 
ple say, Amen. 

Now, on the other hand, as far as is consistent with the 
Holy Scriptures, let all these blessings be turned into curses 
to him who deserts the noble cause in which we are engaged, 
and turns his back to the enemy before he receives proper 
.orders to retreat; and let all the people say, Amen. 

Let him be accursed in his outgoing, and cursed in his in- 
coming ; cursed in lying down, and cursed in uprising ; cursed 
in basket and cursed in store. 

Let him be cursed in a41 his connections, till his wretched 
head with dishonor is laid low in the dust ; and let all the 
soldiers say, Amen. 

And may the God of all grace, in whom we live, enable 
us, in defense of our country, to acquit ourselves like men, 
to his honor and praise. Amen and Amen. 



THE WELSH IN AMERICA. 



BY H. E. THOMAS, D. D. 



A recent writer remarks that " an historian can do no 
better work for his state than trace the races which have 
changed a wilderness into smiling fields." History proves 
that the Welsh have done a good share of this noble work in 
America. 

If the old story about Prince Madoc fleeing from the strifes 
•of brethren, and sailing in 1170 toward the land of sunset, 
with eight vessels, and in four years after with eighteen ships 
and three thousand of his countrymen, taking possession of 
the throne and kingdom of Mexico, was a solid historical fact, 
instead of a hazy tradition, the Welsh would have a prior 
•claim to America than even Columbus had. 

But when we come to the colonial days we find that the 
Welsh were among the first settlers in several of the States ; 
at least they were contemporaneous with the Pilgrim Fathers, 
the Puritans, the Cavaliers, and the Huguenots. Their love 
of civil and religious liberty led them to bid adieu to the 
graves of their forefathers, and face the fierce winds and wild 
tempests of the ocean, to seek new homes in the wilderness 
of North America. In 1607 in the first permanent settle- 
ment made on the banks of the James River, in Virginia, 
we have the names of several Welshmen. And from 1607 
to 1733 traces are found of Welsh settlers in many of the 
Southern States, such as Maryland, Virginia, Georgia, and 
South Carolina. 

It is claimed by some Welsh historians of note that a few 
persons among the Pilgrim Fathers coming out in the May- 



42 THE WELSH IN AMERICA. 

flower in 1620 were of Welsh blood. Captain Jones, the 
commander of the ship, is named as one, also Stephen Hop- 
kins and wife, Thomas Rogers, John Alden, and John Row- 
land, and others are of the same list. 

From 1630 to 1670 we have records of several Welsh fami- 
lies coming- over to New England. These were years of dark 
despotic rule, and fierce religious persecution. Archbishop; 
Laud, true to the policy called "Thorough," and in accord- 
ance with the crowning act of prelatical tyranny, called the 
" et caetera oath," prosecuted, suspended, fined, silenced, or 
caused the best of the men to flee to New England ; and 
Charles trampled on the.constitution and ruled with a rod of 
iron. 

We have another interesting fact respecting the settlement 
of the Welsh in New England. Dr. Thomas Rees, of Swan- 
sea, South Wales, wrote to us a few months before his death,, 
in April, 1885, urging us to try to find out the " lost Welsh 
dissenting tribe," who had come over to some parts of the 
States in 1 640-1, from Chepstow, (Casgwent), Monmouth- 
shire, South Wales. We found in " New England Memorial,, 
by Nathaniel Morton — fifth edition by John Davis, " that these 
very people came over to New England, and settled with 
their pastor, Mr. Blinman, first at Mansfield, Connecticut. 
Air. Caulkins in his history of New England, refers to them 
in the following manner: — " They came from Chepstow, in 
Monmouthshire. They spoke good English, though sprin- 
kled of course with some provincialism." 

About the year 1636, another Welsh minister, the Rev. 
John Jones, a native of Abergavenny, the birthplace of 
William Wroth, often called, " the apostle of Wales," fled 
over to New England. He was trained at Jesus College, 
Oxford, and very likely imbibed the principles of the Puritans, 
under the ministry of Wroth. He became under the ban of 
the bishop, and had to quit his country so as to follow the 
dictates of own conscience. He w T as ordained or installed 



THE WELSH IN AMERICA. 4$ 

co pastor with the Rev. Peter Bulkley of the Congregational 
Church, Concord, Massachusetts, April 6, 1637. Many of his 
old acquaintances and relatives from Abergavenny, Elan- 
faches, Cwmtillery, in Monmouthshire, came over and settled 
in Concord. In about eight years after, many families from 
this church removed toFairfield, Connecticut, and Mr. Jones, 
went with them, and became the pastor of the new church. 
Thus the Welsh spread over New England from year to year, 
and the result is that we have several Welsh names in towns 
and settlements there, such as Bangor, Monmouth, and Mil- 
ford, in the State of Maine: Milford in Massachusetts; and 
Conway in New Hampshire. As the birthplace of Roger 
Williams, the founder of the State of Rhode Island, is still in 
dispute, some asserting that he was born in Cornwall, others, 
claiming that he was born in Carmarthenshire, South Wales, 
we shall not press the matter too positively, only asserting 
that the highest authorities on Welsh history still claim him 
as a Welshnren, and a near relative of Oliver Cromwell. 
Elihu Yale, founder of Yale College, was a native of Plas Ial 
in Denbighshire, North Wales. President Jonathan Edwards 
and Noah Webster were also of Welsh descent. We often 
heard the late Henry Ward Beecher referring with great 
pride to his Welsh great grandmother, Mary Roberts. In- 
deed we could name scores of men and women of great notQ 
who trace their pedigrees to some Welsh families. 

We hasten to the year 1682, when we have a record of an- 
other strong tide of Welsh immigration. Many of these im- 
migrants came over with William Penn, in the ship Welcome 
and other vessels, and landed at Philadelphia or its vicinity. 
Every year added to their number. They were mostly 
Friends or Quakers. They became a great power in eastern 
Pennsylvania, and in a part of the States of New Jersey and 
Delaware. They purchased over 40,000 acres of land, and 
some of the old homesteads are in possession of the descend- 
ants to this day. Most of the first settlers came from Bala, 









44 THE WELSH IN AMERICA. 

in Merionethshire, North Wales, and the various parishes 
around, and the name of Bala is retained on one of the sta- 
tions which leads to the residence of G. B. Roberts, Esq. , 
-president of the Pennsylvania Railroad. A few of them 
came from near Dolgelley in the same county, among whom 
were Rowland Ellis and Ellis Pugh. The beautiful station 
a few miles from Philadelphia on the Pennsylvania Railroad, 
called Bryn Mawr (Great Hill) gets its name from the old 
home of Rowland Ellis in Wales. And Wynnewood station 
commemorates the name of Dr. Thomas Wynne, who came 
in the ship Welcome, from Caerwys in Flintshire. There 
are also other stations retaining the names of the native 
homes of these first Welsh settlers, such as Merion, Haver- 
ford, Radnor, St. David's, and Berwyn. 

Another Welsh colony settled at the township of Gwynedd, 
about sixteen miles north-west of Philadelphia, which came 
out in 1698, Many of these came in the company of Hugh 
Roberts, of Llanfawr, near Bala, who was an earnest and 
popular preacher among the Friends, and had paid a visit to 
his native land for the second time that year, since his first 
arrival in America, in 1683. 

These two settlements of Merion and Gwynedd were occu- 
pied by a large body of Welshmen of the highest character, 
many of them men of some wealth and good education, and 
a few of them counted of high and even royal blood, descend- 
ants of Rhirid Flaidd, Lord of Penllyn. 

There were several other Welsh settlements each side of 
the river Delaware into whose history we can not now fully 
enter. Many from Radnorshire, Pembrokeshire, Carmar- 
thenshire, Glamorganshire, Monmouthshire, South Wales, 
founded these ; and not a few came from Montgomeryshire 
and Carnarvonshire, North Wales. The Lloyds of Dolobran, 
Montgomeryshire, were appointed or elected to the highest 
offices. David Lloyd was chief justice of the colony, and 
Thomas Lloyd was a member of the provincial council, and 
deputy governor. 



THE_WELSH IN AMERICA 45 

Among the most brave and brilliant of the Continental 
army, we find a host of Welsh blood, if not of Welsh, tongue. 
They fought shoulder to shoulder with the heroic and patri- 
otic men of other nationalities, until they made America a 
free country and the colonists a new nation. Fourteen gen- 
erals, seven colonels, and a vast number of other officers and 
privates were of Welsh nationality. Among these were 
General Wayne, General John Cadwallader, and Major-gen- 
eral Charles Lee, who was born in Wales in 1731. And we 
must not forget the chaplain of that army, the Rev. David 
Jones, Esq., the grandfather of Horatio Gates Jones, Phila- 
delphia. And it is claimed that among the fifty-four signers 
of the Declaration of Independence, nine at least were of 
Welsh blood or birth. 

The Welsh being ardent lovers of civil and religious lib- 
erty, took much interest in the independence of America, 
both in this and the old country. The Rev. Dr. Richard 
Price, of London, son of a Welsh Congregational pastor at 
Bridgend, Glamorganshire, South Wales, published a pam- 
phlet in 1776, entitled. "Observations on Civil Liberty and 
the Justice and Policy of the War with America." Several 
thousand copies of this were sold within a few days, and a 
cheaper edition was soon issued. The author rapidly became 
known, and was highly extolled by many, and bitterly abused 
by others. He became known, however, as the best public 
friend of America in Great Britain in those trying days. 
Benjamin Franklin intensely admired him, and in the winter 
of 1778 he was actually invited by Congress to come over to 
America to reside, and assist in the financial administration 
of the United States. This offer he refused from personal 
and family reasons, but he concluded his letter with the 
prophetic words that he looked ' ' to the United States as now 
the hope and likely soon to become the refuge of mankind." 

From the years 1795 to 1802 another wave of immigration 
carried several men of great usefulness to our shores ; among 



46 THE WELSH IN AMERICA. 

them several ministers of the Gospel and eminent men of the 
churches and Sabbath schools. But before we refer to these 
we should point out a few of their predecessors. The Rev. 
Enoch Morgan, pastor of the Welsh Tract Baptist church, 
near Philadelphia, Pa. , who came over to America in 1701; 
and his brother, the Rev. Abel Morgan, pastor of the Baptist 
church, Pennypec, Pa., who followed his example in cross- 
ing the sea, in 171 1 ; and the Rev. Benjamin Griffiths, pastor 
of the Baptist church, Montgomery, Pa., a half-brother of 
the two Morgans, who emigrated in 17 10, and was ordained 
in 1725. And the Rev. Thomas Griffiths, whose church in 
Pembrokeshire emigrated with him in a body in 170 1, and 
was known as "The Welsh Tract Church," in Delaware. 
Several of those who arrived in 1795 made Philadelphia their 
headquarters for a season, and from there some went to 
Utica, Steuben, and other places in Oneida County, N. Y. ; 
others went with the Rev. George Roberts, brother of the 
eminent Rev. John Roberts, Llanbrynmair, Montgomery- 
shire, North Wales, to Ebensburgh, Pa. ; and others went to 
Newark, Granville, and Welsh Hills, O. In 1796, the emi- 
nent layman, Ezekiel Hughes (father-in-law of Dr. Chidlaw), 
Edward Bebb, and David Francis from the old church at 
Llanbrynmair, which has given the largest quota of its num- 
ber to America of any one in Wales all through the succeed- 
ing years, landed at Cincinnati w T hen it was but a small town. 
The land west of the Miami was unsurveyed, so they squatted 
for a while at Blue Rock Creek, and there on May 28, 1800, 
was Rachel, the first white child born in that township. In 
1 80 1, Ezekiel Hughes and others bought several sections in 
Paddy's Run and its vicinity. A son was born to Edward 
Bebb, December 8, 1802, who was the first white child born 
in that township, and he rose to be a governor of Ohio — the 
Hon. William Bebb. 

In the year 1835, and again in 1840, the Rev. B. W. Chid- 
law, D. D., visited his native land, and a large influx of 



THE WELSH IN AMERICA. 47 

Welsh people came with him and after him to this country. 
The name of Ohio became a household word on the high hills 
and narrow valleys of Wales. New settlements opened from 
1830 to 1840 in Pennsylvania, New York and Ohio; and from 
1840 to i860 in Wisconsin, Illinois, Iowa, and Minnesota; 
and from i860 to 1870, in Missouri, Kansas, and Nebraska, 
and in these latter years in Dakota, Montana, Oregon, and 
Washington Territory. 

At first the Welsh in Steuben, N. Y., Ebensburgh, Pa., 
and Jackson Co., O., were not fortunate in selecting the 
richest lands for their homesteads. But they managed to 
make a living through hard toiling. They became known 
for making good butter, and from that day to this the 
"Welsh butter" is sought and bought in the best markets. 
The majority of the present settlements are in the best of 
lands, and every year splendid new buildings are erected 
on them. 

The Welsh settlements are of a mixed nature, agricultural, 
manufacturing, and industrial. They number in New York 
State over twenty, Pennsylvania over fifty, Ohio over forty, 
Wisconsin about twenty-five, Minnesota five, Iowa twenty, 
Illinois five, Missouri nine, Kansas ten, Nebraska four, and 
there are a few in Vermont, New Jersey, Maine, Maryland, 
West Virginia, Tennessee, Georgia, Louisiana, Colorado, Cali- 
fornia, Oregon, Dakota, Montana, and Washington Territory. 

Pennsylvania has the largest Welsh population. Here we 
Haave the various manufactories of iron and steel, copper and 
lead, glass, tiles, and bricks ; the coal mines and slate quar- 
ries are all thronged with Welsh workmen. They lead in 
these industrial departments through all these States. Most 
of the superintendents, bosses, and inspectors are of this na- 
tionality. They have for more than sixty years established 
their talent and character in these departments. We might 
have named several that have risen to the highest eminence 
through their genius and skill in these various lines. 



48 THE WELSH IN AMERICA. 

It is an acknowledged fact that we have Welshmen in most 
departments of trade, seats of learning? professions and 
offices of usefulness. We have members of Legislates, if 
not of Congress ; architects and builders ; doctors and law- 
yers ; musicians and singers ;*bards and divines ; authors and 
editors ; young ladies teaching ward and township schools are 
counted by the scores, and some of our young men and young 
women are among the best teachers of music. The Eistedd- 
fod (bardic, literary, and musical congress) is becoming every 
year more popular, and wherever it is held, the place is cov- 
ered with a " sea of song." 

It is a crown of glory to America and its noble institutions 
that the Welsh have had such opportunities to develop their 
talents. It is no wonder that they love America most in- 
tensely, and that thousands of them shed their warmest blood 
on the fields of battle to defend the Union during the late 
Rebellion. 

In these days of close contest between capital and labor, 
it is known that many of the Welsh take a leading part in the 
various organizations of workingmen ; but the country need 
not fear any anarchism or terrorism from these men, as most 
of them have been brought up in our Sabbath schools and 
churches ; and men like our John Jarrett, ex-president of the 
Amalgamated Association,- are prominent Christians, and 
will do nothing against the laws of the Divine Master. They 
will certainly struggle hard, yet fairly, for their rights; "the 
truth against the world " is their motto. 

It has been a hard struggle to keep up the Welsh churches 
in the fluctuating industrial districts, and in the face of the 
rising tide of the English language ; still there are at present 
about five hundred of them through the states ; two hundred 
Congregational, and about the same number of Calvinistic 
Methodists, about one-half of Baptists, and half a dozen 
Wesleyan Methodists. 

This article would not be complete without a reference to. 



THE WELSH IN AMERICA. 49^ 

the transitory state of the Welsh in America, like all other- 
foreign nationalities. Day schools control the rising genera- 
tion, and win over the young to the language and habits of 
the Union. There was a time in the old and isolated settle- 
ments, when the old people, and indeed the middle aged,, 
thought and dreamed, talked and courted, sang and prayed^ 
in the Welsh language ; and the little children chattered with 
ease in their mother's tongue, and found no difficulty with 
the dotible /, the double d, and the ch. Indeed one would: 
have thought that the horses neighed, the dogs barked, the 
roosters crowed, and the turkeys gobbled in Welsh, But now 
all the Welsh creation begins to feel a change. It has been 
a slow process, but it will be a quicker one in the future. 
We are aware that there are hundreds yet among the yearly 
new-comers who know hardly any English, aud are not likely 
ever to learn. Still there is another fact equally as true,, 
that many of the Welsh immigrants of these days are fairly 
educated in English, and their children know very little Welsh. 
Let come what will, we have no dread of the future pros- 
perity and standing of the Welsh in this great and noble 
country, if they will love and learn the English Bible as 
much as they did the Welsh for several generations. If they 
are in number less than two millions, as long as they will 
treasure up God's words in their memories, inscribe them 
deeply upon the tables of their hearts, and bind them on 
their necks as the chief ornament of their character, they 
shall continue to keep their names clean from the calendars 
of criminal courts, be known as a law-abiding people, and 
will find favor in the sight of God, and all good American, 
fellow citizens. — The Chaiitaiiqiian, January, 1888. 



A BKIEF HISTOKY OF WALES 



. 



Wales is a great peninsula in the west of the island of 
IBritain, bounded by the Irish Sea, St. George's Channel, and 
"the Bristol Channel, and touching the (now English) coun- 
ties of Cheshire, Shropshire, Hereford, and Monmouth 
The area is 7,363 square miles, about a fifth larger than 
"Yorkshire. The principality of Wales, administratively a 
part of England, though differing more or less widely in 
blood, language, national character, and religious temper, is 
a mountainous land, and contains Snowdon, the highest 
point in South Britain ; North Wales is especially picturesque. 
The minerals are extremely valuable, and South Wales con- 
tains some of the most important coal and iron industries in 
the United Kingdom. Copper, zinc, lead, tin and gold are 
■ also found. The Church of England has four episcopal 
• sees; Nonconformists, especially Calvinistic Methodists, Con- 
gregationalists, Baptists and Wesleyans are very numerous, 
-and claim to be a large majority of the total population; but 
the proportions are much disputed. There are University 
Colleges at Aberystwyth, Bangor and Cardiff, and Theo- 
logical Colleges at Lampeter, &c. The following table 
: shows the area and population of the twelve Welsh counties: 

County. Area in Acres. 1881. 1891. 

Anglesea 193,511 51,416 50,079 

Brecknockshire 460,158 57,746 57,031 

Cardiganshire 443,387 70,270 62.596 

Carmarthenshire 594,405 124,864 130,574 

Carnarvonshire 369,477 119,349 118,225 

Denbighshire 425,038 111,957 117,950 

Flintshire 161,807 80,441 77,189 

Glamorganshire 516,959 511,433 687,147 

Merionethshire 384,717 51,967 49,204 

Montgomeryshire 495,089 65,710 58,003 

Pembrokeshire 391,181 91,824 89,125 

-Radnorshire 276,552 23,528 21,791 

Total 4,712,281 1,360.505 1,518,914 






A BRIEF HISTORY OF WALES. 5 1 

The population of Wales contains Brythonic elements 
mixed with Goidelic and Ivernian or pre-Celtic, probably 
pre-Aryan. The Silures of Glamorgan and Brecknockshire 
and east to the Severn were probably Goidelic ; so were the 
Demetae of Dyfed or west South Wales, but more J trongly 
Ivernian ; the Gangani and Decnnti of North Wales were 
mainly Ivernian. Between these were the Ordovices (Or- 
ddw) T ), Brythonic, in the Upper Severn valley. During the 
Roman occupation, Brythonic tribes seem to have encroached 
on the Goidels and Ivernians ; and the Brythons appear to 
have become largely Latinized. Christianity had been in- 
troduced before the end of the second century, and extended 
beyond Roman territory. During the Roman occupation, 
invaders from beyond the North Sea had already given 
trouble ; the south-east of the present England was adminis- 
tered by the "Count of the Saxon Shore;" the remaining 
territory, where Goidels and Ivernians had to be dealt with, 
was under the " Duke of the Britains," from southern Scot- 
land to Land's End. When the Romans had gone, the Dux 
Britanniarum was succeeded by a Gwledig, who ruled over 
the tribes in the whole of his district, both Brythonic, Goid- 
elic and Ivernian, the ruling race being Brythonic. A com- 
mon name for the people of this district was introduced, 
meaning "fellow-countrymen," Combroges, or, in modern 
form, Cymry, which survives in the names Cumberland and 
Cambria. Wales is from JVealas, "foreigners," the name 
given by the Anglo-Saxon invaders to the natives of Britain 
(compare the German Walsch, used of things Italian and 
French). Saxon invasions did not for sometime much affect 
this western district ; but at length disturbances in the north 
drove Cunedda Wledig, the ruler of the district, away from 
the Forth valley, where his seat was. He migrated to North 
Wales, waged war with the Goidelic tribes, and expelled 
them from the Dee to the Teifi, Brythonizing the country, 
except in the north-west corner. This resisted the process 



52 



A BRIEF HISTORY OF WALES. 



for some time, but at length, before 500 a. d., became Bryth- 
onic or Welsh in language, though Goidelic and Ivernian 
legends and traditions long lingered there. In South Wales 
the Demetae were hard pressed by the same influence, and 
squeezed into the modern Pembrokeshire by about 600. The 
Demetae of Dyfed and the Silures of Morgan wg do not ap- 
pear to have been conquered, but they were Brythonized ; 
and the Gaelic language thus disappeared from Wales. At 
the same time Christianity was energetically spread by Cun- 
edda's descendants, of whom many are found in the lists of 
Welsh saints — e. g. , St. David Christianized the Ivernian (or 
Pictish) Menavia (now St. Davids), and founded a see there. 
The Gwledigship, more or less reduced to a shadowy claim 
of over-lordship over all the tribal chiefs, remained with the 
descendants of Cunedda, who were princes or kings of 
Gwynedd, Venedocia or north-west Wales. 

In 577 Ceawlin took Bath, Cirencester and Gloucester, and 
thus separated the Britons of Cornwall from those of Wales. 
In 655 Cadwaladr, in alliance with Penda of Mercia, was de- 
feated, and Penda slain by Oswiu at Winwaedfield. Strath- 
clyde and Cumberland were separated by this battle from 
Wales. About 720 we find Cadwaladr 's grandson, Rhodri 
(Roderick) Maelwynawg ab Tudwal leading the Welsh 
chiefs; and he kept Saxondom at bay until 754, when he 
died. After his death his two sons quareled about Angle- 
sea, while the Welsh chieftaincies fell asunder. From 757 
to 795 Off a of Mercia scourged the Welsh; in 795 was the 
still-remembered battle of Rhuddlan Marsh; Shrewsbury 
and Hereford became English centers ; and Offa's Dyke was 
built from Flintshire to the Wye. In 768 the church in 
Gwynedd conformed to the Roman time of keeping Easter,, 
but remained heterodox as regards the celibacy of the clergy. 
During the 9th century Wales was sorely troubled with Dan- 
ish invasions. It was for Wales a century of misery, in 
which, however, Rhodri Fawr (Roderick the Great) sue- 



A BRIEF HISTORY OF WALES. 53 

ceeded in bringing all the chiefs tinder one head for some 
time. Towards the end of the century the Welsh chiefs all 
-came successively under the protection of King Alfred, and 
the ioth century began quietly. Hywel Dda of Dyfed 
{Pembrokeshire), and probably of Powys (Upper Severn and 
Dee), codified the Welsh laws, based on the tribal system. 
The end of the ioth century was miserable; internecine 
strife aggravated and encouraged the attacks of the English 
and of the Danish sea-rovers. In 1039 Gruffydd ap Llew- 
elyn became king of Gwynedd, and after very varying for- 
tune became in 1055 king of all Wales, except, perhaps, Mor- 
ganwg (Glamorganshire). When he destroyed the settle- 
ments of Edward the Confessor's Norman friends in Here- 
fordshire, there were no reprisals, but Gruffydd submitted 
to King Edward. He afterwards broke the peace, and was 
defeated in 1063 by Harold and Tostig at Rhuddlan; Wales 
was vehemently attacked, and Gruffydd was murdered by 
his own people. Wales then submitted from sheer exhaus- 
tion. 

After 1066 Welsh and English co-operated against Wil- 
liam, but in vain; in T070 William seized Chester; in 1071 
Chester was made the centre of a palatine earldom under 
Hugo de Avranches, and Shrewsbury of one under Roger de 
Montgomery. In 1072 we find a vassal of Earl Hugh's in 
Rhuddlan, building Rhuddlan Castle, and Hugh de Mont- 
gomery across the Plinlimmon range, harrying north Cardi- 
ganshire, while Montgomery Castle w T as being- built. Rival 
•claimants to Welsh princedoms call in Norman aid, while 
the black Danes are still, in 1080, invading Dyfed and An- 
glesea, and attacking Bangor. In 1081, by the battle of 
Carno (Montgomery) the rightful heirs of Gwynedd and 
South Wales, Gruffydd ap Cynan ap Iago and Rhys ap Tew- 
dwr, a descendant of Roderick the Great, rescued their 
provinces from a usurping Trahaiarn, prince of Powys. Be- 
tween 1 08 1 and 1084 the Norman Conquest extended over 



54 



A BRIEF HISTORY OF WALES. 



Monmouthshire ; Cardiff and Radnor castles were built, and 
William entered Wales. Under William Rufus the boundary- 
line was pushed as far back as the Neath River in Glamor- 
ganshire; Brecknockshire (Brycheiniawg) was seized, and. 
Earl Hugh of Chester gained a footing in Anglesea. In 
1093 Rhys ap Tewdw T r was killed by the Brecknock Nor- 
mans, and so Pembroke and Cardigan were laid open ; noth- 
ing was left but the mountain county of North-west Wales. 

In 1094 a general rising took place; the castles in Gwyn- 
edd were seized ; the Normans were expelled from Angle- 
sea, and they lost Montgomery Castle; and in 1095 William 
Rufus marched in person as far as Snowdon, but with no 
success. In 1096 Monmouthshire and Brecknockshire were 
retaken, and the Normans by this time held only Glamorgan- 
shire and Pembroke Castle. In 1097 William led two more 
unsuccessful expeditions into Wales. After 1097 the tide- 
turned ; in a short time the Normans had their castles again 
in their handr. From 1100 onwards, under the politic Henry 
I. , districts of country were allotted to the Welsh leaders un- 
der conditions of homage and service. Gruffydd ap Cynan. 
growing too strong in Gwynedd among his mountains, 
Henry led an expedition against him in 11 14, and Gruffydd. 
was obliged to agree to a peace. Gwynedd thereafter began, 
to prosper in agriculture, building and wealth generally, 
though Gwynedd and Powys (under Cadwgan) were at strife. 
In South Wales, where in mi Henry had planted colonies, 
of Flemings in Pembrokeshire and Gower to strengthen the 
Norman stations, Gruffydd ap Rhys ap Tewdwr asserted his. 
heirship to the princedom ; but though he gained some con- 
siderable successes, Wales was reduced to quietness by an 
expedition under Henry in 1121. 

After the death of Henry I., in 1135, there was a wide- 
spread revolt, and the men of Gwynedd took Carmarthen. 
Even such districts as Radnorshire were lost by the Nor- 
mans; under Stephen the royal power had ceased, and the. 



A BRIEF HISTORY OF WALES. 55; 

lords marchers or border barons had become simply rival 
robbers. The Welsh leaders are found operating as far east 
as Flintshire, in Chester territory, and building a castle at. 
Oswestry. By 1157 we find Gwynedd, under Owain, extend- 
ing from Flintshire to Towyn (Merioneth) ; Powys, under 
Madoc ap Meredudd, extending far down towards Shrop- 
shire ; and South Wales, under Rhys, from Aberdovey to 
Kidwelly; but internecine strife btill continues. In 1157 
Henry II. leads an expedition into W T ales; Madoc of Powys, 
assists him ; Owain of Gwynedd is victorious by sea, but de- 
feated by land, and submits ; Rhys of South Wales then 
submits, and suffers loss of lands. Much land was distrib- 
uted among Norman chiefs, and many diplomatic Norman- 
Welsh marriages made. Rhys ere long, deprived of sundry 
lands by force, rose in revolt ; he maintained himself till. 
1 1 62; then submitted to a strong expedition sent against, 
him, aided by the men of Gwynedd; but in 11 63 all Wales, 
was in unanimous revolt. Henry's struggle with Becket had. 
begun, and the Welsh expectation of the return of Arthur 
had become general. In 1165 an extraordinary but unsuc- 
cessful effort was made by Henry ; and afterwards, being en- 
grossed in his struggle with Becket, he treated the Welsh, 
chiefs as ordinary feudal barons, and allowed them to fight 
out their own disputes. On this footing the Welsh chiefs 
swore homage and fealty to Henry, and Rhys of South 
Wales assisted him against his sons' revolt. 

In ecclesiastical matters, the Welsh bishops repudiated 
the claims of the see of Canterbury, the see of St. Davids, 
being considered an archbishopric; but in 1203 the Welsh 
bishops were enjoined to obey the see of Canterbury. In 
1 194 Llywelyn ab Iorwerth,. the rightful heir, became prince 
of Gwynedd, upsetting Henry's arrangements of 11 70. In 
1 2 1 2 he,' in alliance with other princes, attacked the Nor- 
mans in Powys and Gwynedd, and rapidly extended his con- 
quest during John's struggle with his barons; in 12 17 he did 



5<5 A BRIEF HISTORY OF WALES. 

homage to Henry III. ; in 1 219 he had become " Prince of 
.all Wales," holding- his own, and helping the barons against 
Henry III. ; in 1238 he exacted an oath of fealty to his son 
.Dafydd from the leaders of Wales; and he died in 1240. 
-Dafydd was beleaguered (1245) in Snowdonia by Henry. 
In 1246 Dafydd was succeeded by CHvain and Llywelyn ap 
^Gruffydd, his nephews, who at first surrendered their lord- 
. ships to Henry; Edward, Henry's young son, cruelly ruled 
• over them, and a successful revolt resulted; in 1258 ther 
-was a Welsh-Scottish alliance against Henry III. Llywelyn 
who helped Simon de Montfort against Henry, obtained fro 
Simon the fullest acknowledgment of his entire independ- 
ence as " Prince of Wales," saving the homage to the Eng- 
lish crown, and this was confirmed by Henry even after the 
.battle of Evesham. But Edward I. , after bearing with seiz 
ures of certain lands by Llywelyn, delays in reference t 
.homage and certain money payments, appeals to Rome and 
^Canterbury, and an offer of homage to France, declared 
Xlywelyn a rebel in 1276; excommunication followed; and 
Llywelyn was forced to submission in 1277. In 1281 he 
.broke out again, but was killed near Builth in 1282. In 1283 
his brother Dafydd was executed as a traitor. In 1283 the 
Statutes of Rhuddlan were passed, retaining Welsh law, 
.modified, organizing the government of Wales, and dimin- 
ishing the too independent power of the Norman barons. 

In 1284 Edward II. was born in Carnarvon town, and 
made Prince of Wales in 1 300-1. For several years there 
were various brief insurrections, some with French assist- 
ance. In 1400 Owain ab Gruff ydd Fychan, or Owain Glyn- 
dyfrdwy, Owain of the Glen of Dee, or Owen Glendower, 
incensed by an encroachment on the part of Lord Grey de 
Ruthyn, took arms. Henry IV. took the field against him 
in vain; in 1401 unconscionably severe proscriptive laws 
{" Ordinances of Wales") were passed against Welshmen. 
•Sir Henry Percy (Hotspur), Justiciary of Chester, was put in 



A BRIEF HISTORY OF WALES. 57 

•command; Owain raided the Severn valley in 1402 as far as 
Leominster; Henry IV. invaded Wales, but was driven back 
by extraordinary storms. Owain was recognized as "Prince 
of Wales" at Machynlleth in 1402. Thereafter he sided 
against Henry IV., and allied himself with Hotspur and 
others for a partition of the kingdom. Henry IV. march- 
ing against the Scots, turned aside and intercepted Hotspur 
inarching south, defeating him near Shrewsbury, 1403. Ow- 
ain, who was in South Wales at the time, was left in posses- 
sion during 1404, and made an alliance with Charles VI. of 
France in 1405. He suffered two defeats, in Monmouth and 
Brecknockshire, in 1405; when French assistance arrived, it 
could be of little use, and retired. The English entered 
Wales, but w r ere again driven back by bad weather. Owain 
fell back in power, and in 1415 he died in obscurity, still 
holding out ; Rhys ab Tewdwr, his associate in the rebellion, 
and Rhys' brother Meredydd having been executed for trea- 
son in 141 2. Meredydd's son Owain married Catherine, the 
widow of Henry V. ; their grandson, Henry Tudor, became 
Henry VII., to the great delight of Wales, which now be- 
lieved it saw all Myrddin's (Merlin's) prophecies fulfilled, 
and the British race again ruling in Britain. 

By 27 Henry VIII., chap. 26 (a. d. 1536), Wales was in- 
corporated with England, with English laws and liberties ; 
i-n 1689 the lords marchers' surviving anomalous jurisdiction 
(with a Lord President and Council at Ludlow) was abol- 
ished; in 1 83 1 the Welsh judiciary (Court of Great Sessions) 
was incorporated in the judicial system of England. During 
the Cromwellian struggle Wales was strongly Royalist, and 
at a later period Jacobite in sympathy. The most striking 
features of its subsequent history have been the rise of Non- 
conformity, and its recent intellectual awakening. 



58 A BRIEF HISTORY OF WALES. 

LANGUAGE AND LITERATURE. 

BY PROF. J. MORRIS JONES. 

Of the surviving Celtic languages, Welsh shows by far 
the most vigorous signs of life. It is spoken generally 
throughout Wales and Monmouthshire, and by thousands of 
Welshmen in the large towns of England, and in America 
and the colonies ; and as it is written phonetically, there are 
very few of its speakers who cannot also read it. About 
twenty weekly newspapers are published entirely in Welsh,, as 
well as fifteen or twenty monthly magazines, two bi-monthly 
reviews and one quarterly. One weekly paper, Y Drych,. 
and three monthly magazines are published in Oneida 
County, New York, in the United States, and all but one in 
the city of Utica ; and one weekly paper in Chubut, Pata- 
gonia, South America. Abstract of acts of parliament and 
other parliamentary papers having reference to Wales are 
regularly published in Welsh by government, and of late 
whole acts have been translated and published, including the 
Local Government Act, 1888. Welsh is taught in Oxford 
and at the University Colleges of Wales ; and now, after a 
long trial of the policy of ignoring it, it is being introduced 
into Welsh elementary schools. 

The Welsh alphabet consists of twenty-seven letters — 
a, b, c, ch, d, dd, e, f, ff, g, ng, h, i, I, //, m, n, o, p y 
pit, r, s, t, th, u, w, y. The consonants, b, d, h, I, m, n, 
p, ph, s, t, th, are pronounced as in English ; c and g are 
always hard; r is trilled; ch is the German ch in nacht ; dd 
is the soft tk in breathe ; f is the English v, ff the Eng- 
lish f ; ng is pronounced as in sing ; 11 bears the same rela- 
tion to / that hard /// does to soft tJi ; a, e, i, are pro- 
nounced as in Italian; w is the w in zvind, or the 00 in 
book ; u is a peculiar sound approaching the English e in 
pi-etty ; y has a sound approaching i in fir, except in the 
final syllable and in monosyllables, where it is pronounced 
as the Welsh u. 



A BRIEF HISTORY OF WALES. 59 

Zeuss, in his Grammatica Celtica, published in 1853, first 
proved that the Celtic group of languages belongs to the 
great Aryan or Indo-European family ; and from that time 
it has become increasingly evident that it is closely con- 
nected with the Italian group. An idea of the relation be- 
tween them may best be formed by a comparison with the 
Latin declensions of the Proto-Celtic declensions as restored 
by Dr. Whitley Stokes. It is certain that when Caesar landed 
in Britain, the Brythonic language was highly inflected ; and 
probably the Goidelic differed but little from it. 

The importance of Welsh to the Celtic philologist is due 
to the fact that in the Roman period it borrowed a very con- 
siderable number of words from the Latin. Knowing the 
forms of these words at that period, and in mediaeval and 
modern Welsh, we are able to deduce from them the laws of 
phonetic change, by which the Brythonic of that period has 
been transformed into modern Welsh. So that, given a pure 
Welsh word in its modern form, it is generally possible with 
some degree of confidence to restore it into the form which 
it had in old Brythonic. 

The oldest forms of Welsh are preserved in inscriptions 
written in Roman characters and in Ogam. The inscriptions, 
however, contain little beyond a few proper names. A num- 
ber of glosses and some scraps of writing are preserved in 
manuscripts of the 9th century ; and in these the final sylla- 
ble of the Roman period has completely disappeared, but 
vowel-flanked consonants are still written hard. The oldest 
connected piece of Welsh writing of any length still exist- 
ing, is the Black Book of Carmarthen, a manuscript of the 
end of the 12th century. But several poems, whose compo- 
sition must be referred to a much earlier date, are found in 
manuscripts of the 13th and 14th centuries. Phonetically, 
the language of these poems is that of the date of the manu- 
scripts ; but this is only what is to be expected, for in exist- 
ing manuscripts it is seen that everything is modernized at 
every successive transcription. 



60 A BRIEF HISTORY OF WALES. 

The most important of these ancient works is the Gododin 
of Aneurin, a poem of considerable literary merit, commem- 
orative of the heroes who fell at the battle of Cattraeth, and 
written in the 6th century, probably not long after the date 
of that battle. It is preserved in a manuscript of the later 
part of the 13th century, and is about one thousand lines in 
length. Next in importance, perhaps, are the works of 
Llywarch Hen, who wrote The Hall of Cynddylan, and an 
elegy on Urien, one of the heroes of Cattraeth. The other 
poets of that period are Taliesin and Myrddin (Merlin) ; but 
most of the poems attributed to these are spurious. 

This early period of literary activity was followed by a 
long period of decline. But with the 12th century there 
came a great literary revival. The Mabinogion and the ro- 
mances of 'Arthur, which had long hovered formlessly in the 
air as folk-lore, now crystalized, and took literary shape. 
"It was in the year 1145," writes Mr. Alfred Nutt {Studies 
in the Legend of the Holy Grail, p. 229), "that Geoffrey of 
Monmouth first made the legendary history of Britain ac- 
cessible to the lettered class of England and Continent. . . . 
Twenty years had not passed before the British heroes were 
household names throughout Europe, and by the close of 
the century nearly every existing literature had assimilated 
and reproduced the story of Arthur and his Knights." In 
England the early English literature w r as forgotten, and ex- 
ercised practically no influence on the English literature of 
the middle ages, which derived its inspiration and the greater 
part of its materials from the Arthurian sagas (The Arthur- 
ian Legend, by Prof. Rhys, p. 289). 

The poetry of this period of revival is chiefly heroic. In 
the early part of the 12th century Meilir composed his ode 
in memory of Gruffydd ap Cynan ; then came Gwalchmai, 
one of whose odes has been done into English verse by 
Gray ; and then, about the end of the century, Cynddelw, 
the richness of whose vocabulary makes him difficult to un- 



A BRIEF HISTORY OF WALES. 6l 

derstand now, on account of the number of words that have 
become obsolete. We must not omit to mention Llywarch 
ap Llywelyn, the bard of Llywelyn the Great, and Gruffydd 
ap Meredudd, whose lament on the death of Gwenhwyvar 
of Anglesea is one of the finest things of its kind in the lan- 
guage. This period, which may be called the period of the 
Princes, came to an end with the death in 1282 of Llywelyn 
ap Gruffydd, the last Prince of Wales. 

In the early years of the 14th century a new period was 
ushered in by Rhys Goch ap Rhiccert, who wrote a number 
of sweetly musical love-songs. He was immediately fol- 
lowed by Davydd ap Gwilym, and the bards of the three 
Eisteddfods called those of the renascence ( * ' y tair Eistedd- 
fod ddadeni"). In the poetry of the new revival, love takes the 
place occupied by war in the older poetry ; and the ' 'cywydd" 
metre of seven syllables takes the place of the longer he- 
roic metre. Dafydd ap Gwilym, the greatest poet of this 
period, which has been called the golden age of Welsh liter- 
ature, was born of noble parents in 1300. A welcome guest 
at every mansion in Wales, he traveled much throughout the 
length and breadth of the land. He met Morfudd, the 
daughter of Madawg Lawgam, at Newborough in Anglesea, 
and she became his Laura, to whom he inscribed seven score 
and seven songs. As a poet of nature, he has perhaps no 
equal in English literature ; he is certainly not approached 
by any one before Wordsworth. He knows every bird and 
every flower, and they all reveal to him their secrets. His 
descriptions of natural objects are not the mere conventional 
formulas of Chaucer, but the spontaneous expression of a 
profound first-hand knowledge of the things themselves. He 
died in 1368. Iolo Goch, one of the younger bards of the 
" tair Eisteddfod," lived to write fiery odes to Owen Glen- 
dower. In 1 45 1 Dafydd ab Edmwnd rearranged the metres, 
and perfected the rules of alliterative versification ; and from 
that time Welsh poetry became artificial and mechanically 



62 A BRIEF HISTORY OF WALES. 

correct, and eulogy and elegy took the place of love. Lewis 
Glyn Cothi wrote his historical odes from 1 440-1 480; he was 
followed, by Tudur Aled who died about 1530; and William 
Lleyn, who flourished about 1550. The last poet of this pe- 
riod may be said to be Edmwnd Prys, who in the latter half 
of the 1 6th century composed a metric version of the Psalms, 
which is still used in the churches and chapels of Wales. 

During the golden age of Welsh poetry, no prose was 
written that deserves mention. A new period dawns with 
the publication of the New Testament in 1567. The trans- 
lator, William Salesbury, had a craze for restoring every 
Latin word into its original form, so that his Testament was 
unintelligible to the mass of the people. But the whole Bi- 
ble, translated into good, vigorous Welsh, by Dr. W. Morgan, 
was published in 1588. In those years many grammars and 
dictionaries were published ; and in 1620 a new and much 
improved edition of the Bible w r as issued, and is, with few 
alterations, the Bible now in use. In 1630 Dr. J. Davies 
published his Welsh-Latin dictionary, which remained the 
standard work for more than 150 years. During the 17th 
century one poet, Hugh Morris, is perhaps worthy of men- 
tion. The two most important prose writers were Morgan 
Llwyd o Wynedd, who wrote about the middle of the cen- 
tury eight books in defense of the Puritans ; and Charles 
Edwards, who published in 167 1 an excellent "History of 
the Faith." With these exceptions the Welsh literature of 
this century consisted chiefly of poor translations of English 
second-rate theological books. 

But the 1 8th century witnessed a third revival of Welsh 
literature. Lewis Morris, born in 1702, became a proficient 
in most of the natural sciences then known, a skilled mathe- 
matician and mineralogist. He devoted his leisure hours to 
the study of Welsh antiquities and literature. He instructed 
Goronwy Owen and other young bards in the rules of Welsh 
poetry, and by his direction and guidance brought about the 



A BRIEF HISTORY OF WALES. 6$ 

last revival of Welsh literature. Goronwy Owen, the great- 
est bard of this period, was born of poor parents in 1722, was 
educated at the Bangor grammar school and Jesus College, 
Oxford, and failed to get a curacy in Wales. Goronwy 's po- 
etry is the lament of an exile. His odes to his native An- 
.glesea are perhaps the finest things written in Welsh. 

About this time a religious movement, known afterwards 
as the Welsh Methodist revival, took place through the in- 
strumentality of a few earnest clergymen. Griffith Jones of 
"Llanddowror founded 3000 schools in all parts of the coun- 
try to teach the people to read the Bible in the only lan- 
guage they could understand. The work of these schools 
has since been carried on by the Sunday-schools. Modern 
Welsh literature is the joint product of the literary and re- 
ligious movements of the 18th century. The literary move- 
ment gave it purity of language ; the religious movement 
.gave it most of its subjects, and taught the people to read. 

The bards of the 1 9th century are exceedingly numerous ; 
the best are Robert ap Gwilym Ddu, Dewi Wyn, Caledfryn, 
Eben Fardd, Ieuan Glan Geirionydd, Emrys, Nicander, Is- 
lwyn and Ceiriog. The prose of this century is mostly theo- 
logical ; of purely literary works we may mention the his- 
torical works of the Rev. T. Price, of Gweirydd ap Rhys, 
and of Meudwy Mon, the essays of the brothers Roberts of 
Dlanbrynmair, the works of Dr. William Rees, the literary 
essays of Dr. L. Edwards and the novels of Mr. Daniel 
Owen. 

The early grammars and the dictionary of Dr. Davies 
riave been mentioned. In 1707 Edward Lhuyd of Jesus Col- 
lege published his A rchoeologia Britannica, which Dr. Schra- 
•der calls " an extremely remarkable work for its time." It 
contains grammars and comparative dictionaries of the Celtic 
•dialects; even sounds are compared *and phonetic laws de- 
duced ; and it has been said of Lhuyd that he lived 150 years 
before his time. But the native philologists did not in the 



64 A BRIEF HISTORY OF WALES. 

least understand him; and in 1803 W. Owen, afterwards Dr. 
W. O. Pughe, published his dictionary, based philologically 
upon the theory that every Welsh word was an agglutination 
of monosyllabic roots invented by the Druids. Owen's. 
method is still the popular one in Wales. Prichard, in The 
Eastern Origin of the Celtic Nations (1831), first attempted 
to apply to the Celtic languages the canons of comparative 
philology; but Zeuss, in his Grammatica Celtica (1853), was. 
the first to succeed in this. After Zeuss many names might 
be mentioned ; but perhaps Prof. Rhys has done more, in a. 
direct way, for Welsh philology and grammar than any other- 
scholar. 

One of the best results of the last revival was the interest 
which it awoke in Welshmen in their old literature. In the 
first years of the 19th century the Myvyrian Archaiology y 
under the editorship of Owen Jones, William Owen and Ed- 
ward Williams, was published at Owen Jones' expense. It 
contained the works of the early bards and historical and 
other works of the middle ages. A second edition was issued 
by Mr. Gee of Denbigh in 1870. In 1838 Lady Guest pub- 
lished the Mabinogion, with translations. Subsequently the 
Welsh MSS. Society was formed, and the Liber Landavensis y 
the Lives of the Saints, the Iolo JITSS., and other ancient 
documents were published by it. In 1868 Mr. W. F. Skene 
published his Four Ancient Books of Wales, containing the 
Book of Aneurin, the Book of Taliesin, the Black Book of 
Carmarthen, and the poetry of the Red Book of Hergest,, 
with translations and notes. In 18% the first volume was 
published of the Welsh Texts, under the editorship of Prof. 
Rhys and Mr. Gwenogvryn Evans. It consists of a diplo- 
matic reproduction of the Mabinogion from the Red Book of 
Hergest. A fac-simile of the Black Book of Carmarthen,, 
and the Bruts from the Red Book have since been issued. 



Prince of Wales is the title borne by the eldest son of 
the sovereign of England. After the fall of the last native 



A BRIEF HISTORY OF WALES. 6$ 

princes of Wales, Llywelyn in 1282, and David in 1283^ 
Wales came fully under the dominion of Edward I., who in 
1284 is fabled to have presented the Welsh with a prince in 
his infant son, Edward, really born at Carnarvon Castle. 
Edward, by the death of his elder brother, four months^ 
later, became heir apparent; but it was not till 1301 that he- 
was created Prince of Wales. Edward III. in 1343 invested 
his son Edward, the Black Prince, with the Principality ; and 
from that time the title of Prince of Wales has been borne: 
by the eldest son of the reigning king. Till the time of 
Charles II. the Welsh connection was oddly maintained by 
the arrangement that the Prince of Wales always had a Welsh 
wet-nurse. The title is not inherited, and has usually been 
bestowed by patent and investiture, though in a few instances 
the heir to the throne has become Prince of Wales simply by- 
being so declared. The eldest son of the sovereign is by in- 
heritance Duke of Cornwall, a title first conferred in 1337 
on Edward the Black Prince. The title of Ear] of Chester, 
borne by Edward III, before his accession to the throne, has 
since been given along with the principality of Wales. On 
the death of a Prince of Wales in his father's lifetime, the 
title has been conferred on the sovereign's grandson, or next 
younger son, being heir-apparent, though not upon Charles, 
I. till four years after the death of Prince Henry. As heir 
of the crown of Scotland, the eldest son of the sovereign is, 
Great Steward of Scotland, Duke of Rothesay, Earl of Car- 
rick, Baron of Renfrew, and Lord of the Isles, pursuant to< 
to an act of the Scottish parliament in 1469. Albert-Edward,. 
Prince of Wales, was created Earl of Dublin on September 
10, 1849, that dignity being destined to him and his heirs for- 
ever. 

An annuity of 40, 000/. was settled on the Prince of Wales, 
in 1863. He has besides the revenues of the duchy of Corn- 
wall. These amounted prior to 1840 to between 11,000/. 
and 16,000/. ; since that period they have greatly risen,, 



* : 66 A BRIEF HISTORY OF WALES. 

-amounting- in 1890 to 72,905/. (of which 64,523/. was paid 
to the prince, the rest being applied for the benefit of the 
estates, &c). An income of 10,000/. is settled on the Prin- 
cess of Wales, to be raised to 30,000/. in the event of her 
widowhood. The annuities of the Prince and Princess of 
Wales are charged on the Consolidated Fund. The Prince 
-of Wales has a separate household, as also has the Princess 
of Wales. The statute of treasons, 25 Edward III., makes 
it treason to compass the death of the Prince of Wales, or 
violate the chastity of his consort. By a statute of the Or- 
der of the Garter, of date 1805, the Prince of Wales as soon 
as he receives that title, becomes a Knight of the Garter. 
The arms of the Prince of Wales are those of the sovereign, 
differenced by a label of three points argent, and the pres- 
ent Prince of Wales bears en siirtont the escutcheon of the 
House of Saxony. The supporters and crest are the same 
as those of royalty. The Prince of Wales has further a dis- 
tinguishing badge, composed of a plume of three white os- 
trich feathers, encircled by an ancient coronet of a Prince 
of Wales, and accompanied by the motto, " Ich Dien" 
,(" I serve"). 



HANESIAETH GYMREIG 



YR HEN GYMRY 

Gan Proff. JOHN EDWARD LLOYD, M. A. 



BLYNYDDOEDD GYMRU 

>Gan Proff. O. M. EDWARDS, M. A. 



YE HEN GYMEY. 

Gan Profe, John Edward Lloyd, M. A 



HEN OES Y CERYG. 



Dywed hanesiaeth am weithredoedd dynion yr hen amser, 
a'u dull o fyw. Yr oedd y dynion hyn yn hynafiad i ni, ac 
am hyny yr ydym yn debyg iddynt, fel y mae plant yn debyg 
i'w rhieni; er hyny, nid yw yr tin oes yn union fel yr un o'i 
blaen. Mae pethau newydd o hyd yn cael ei darganfod, ac 
felly yr a'r byd yn ei naen. Er fod hynafiaid i ni, felly, er's 
canrifoedd lawer wedi byw rhwng bryniau Cymru, ni fyddai 
i ni adnabod un o honynt, pe byddai iddo adgyfodi, ond 
credem yn sicr mai rhyw ddyn gwyllt fyddai. 

Gwyddom am y bobl hyn drwy amryw foddion. Wedi 
iddynt ddysgu ysgrifenu, gwnaethant lyfrau, gan osod yn- 
ddynt y pethau ddygwyddodd yn eu hamser hwy Mae'r 
llyfrau hyn wedi eu cadw, ac erbyn hyn mae llawer o honynt 
mewn argraff, fel y gall unrhyw un eu darllen, ond deall yr 
iaith fel yr oedd y pryd hwnw. Llyfr Cymraeg hen iawn 
ydyw Llyfr Du Caer Fyrddin, elwir felly oddiwrth liw ei 
.gloriau a'r lie y bu dros ganrifoedd lawer yn cael ei gadw 
Cyfrol o hen farddoniaeth Gymraeg ydyw. 

Ond bu llawer tro ar fyd cyn dyfeisio ysgrifenu, ac am y 
cyfnod hwn nis gall yr haneswyr ddweyd dim. Er hyny, y 
mae dynion dysgedig wedi astudio iaith, cyfreithiau, arferion, 
hen dai ac arfau a chestyll, a manau claddu gwahanol gen- 
-edloedd, ac wedi dyfaln llawer peth oddi wrthynt sydd mor 
•sicr bron o fod yn wir a'r hyn a geir mewn llyfrau. 

Os dywed rhywun wrthych fod ceffyl wedi mynd heibio ar 
y ffordd, yr ydych yn cael tystiolaeth ganddo o'r un fath ag 
•a geir mewn llyfrau hanes : ond os byddwch yn ddigon craff 



70 YR HEN GYMRY. 

eich him i weld 61 pedolau yn y clai, byddwch yn berf aith sicr 
fod y ceffyl wedi mynd heibio, ac yn gwybod y ffordd yr 
aeth, heb i neb ddweyd dim wrthych. Dyfalu felly y mae 
dynion dysgedig am yr oesau bore, bore. 

Am y dynion cyntaf oil fu'n byw yn Ynys Prydain ni 
wyddys ond ychydig iawn. Anwariaid pur oeddent, yn 
llechu dan glogwyni neu mewn ogofeydd tywyll. Nid oedd 
ganddynt feusydd nac anifeiliaid: y mborthent" ar gigy cread- 
uriaid gwyllt y medrent eu lladd. 

Tlawd iawn ydoedd arnynt am gelfi, oblegid nis gallent 
wneyd dim yn y byd o'r meteloedd: ceryg wedieu naddu yn 
bur fras oedd ganddynt i dori cig a clirafu crwyn y bwyst- 
filod a gaent wrth hela. Felly gelwir eu hadeg weithiau yn 
Hen Oes y Ceryg. 

Buont fyw yma filoedd lawer o flynyddoedd yn ol, pan 
oedd yr ynys yn oer iawn, a rhew ac eira dros lawer o honi 
fel sydd dros Greenland yn awr, ac nid yw yn debyg fod neb 
o'u hiliogaeth yn byw yn ein mysg yn awr. 



i 



II. OES NEWYDD Y CERYG. 

Rywbryd neu gilydd ar ol i'r trigolion cyntaf ddiflanu, ac 
i'r hinsawdd fynd yn fwy claear, daeth cenedl arall yma oedd 
yn llawer mwy medrus a choeth — dynion Oes Newydd y 
Ceryg. O geryg y gwnaent hwythau eu harfau a'u celfi 
caletaf, gan ddefnyddio coed ac esgyrn a chyrn at y man 
bethau, ond medrent hwy gaboli meini a rhoimin da arnynt, 
nes eu gwneyd yn bur wahanol i arfau garw, di-lun yr oes. 
o'r blaen. 

Nid ar yr ysglyfaeth a gaent wrth hela yr oeddent yn di- 
bynu am fwyd ychwaith: meddent ychen duon, a defaid 
corniog, a geifr, a moch : yr oedd cwn hefyd ganddynt at eu 
gwasanaeth. Heuent yd yn ymyl eu cabanau, ac felly caent 
fara. Medrent lunio a chrasu llestri pridd, a gwneyd dillad 
iddynt eu hunain o'r Ilin dyfai yn eu caeau 

Trigent gyda'u gilydd mewn pentrefi by chain, ond pan 






YR HEN GYMRY. 71 

byddai ynrhyfel rhyngddynt a'u cymydogion, ciliai'r pentref- 
wyr i le cadarn oedd ganddynt yn ymyl, ar ben bryn. O 
amgylch y bryn yr oedd clawdd uchel wedi ei godi, gyda ffos 
ddofn y tu allan iddo. Ar ben y clawdd gosodent goed ar 
eu hochrau, neu geryg man, i rwystro'r gelyn ddod atynt. 

Nid mewn eirch y claddent eu meirw, ond mewn celloedd:. 
wedi eu gwneyd o feini mawr ac yn debyg i gabanau bych- 
ain. Credent pan y byddai dyn farw, nad oedd ei enaid. 
yn darfod nac yn ehedeg ymaith, ond ei fod yn byw o hyd 
gyda'r corff yn y bedd, ac fod yn rhaid i'r marw wrth fwyd a 
dillad a phob peth arall fel pan oedd yn fyw. Felly rhoent 
arfau a llestri a gwisgoedd a thlysau yn y gell gyda'r corff, 
yn barod at wasanaeth y marw, 

Ar ol gwneyd y gell a rhoi'r marw ynddi, byddent fel 
rheol yn pentyru pridd ami, nes gorchuddio pob ochr ond 
un ; gadawent hon yn agored, fel y gallent gladdu eraill yn 
yr un gell. Yna byddai yn domen ; ond, os byddai pridd yn 
brin, rhoent geryg yn ei le, ac yna byddai yn garnedd. O 
ran ei ffurf, yr oedd y tomenydd a'r carneddau yn hirion, ar 
lun wy. 

I'r un oes y perthyn y cromlecliau welir yn Sir Fon, Sir 
Benfro, a rhanau eraill o Gymru. Tybir mai celloedd claddu 
ydynt, ond heb bridd na cheryg arnynt. 

Yr oedd y bobl yma yn byw nid yn unig yn Nghymru 
ond hefyd yn Lloegr, Ysgotland, yr Iwerddon, Ffrainc, Ys- 
paen a gwledydd eraill yn Ewrop. Un genedl oeddent yn 
mhob man — dynion bychain, byr, tywyll eu pryd, gyda 
gwallt crychddu. 

Ni chawsant eu difa mewn unrhyw wlad gan y cenedloedd 
ddaeth ar eu hoi, ond gwnaed hwynt yn weision, a'r lleill yn 
arglwyddi drostynt. Oddiwrthynt hwy y mae'r bobl dywyll 
eu pryd yn ein mysg wedi deillio. Ac oddiwrth eu gwartheg 
y deillia'r da duon a welir mewn llawer ardal yn Nghymru. 



72 YR HEN GYMRY. 

III. OES Y PRES. 

Wedi i'r gwyr bach pryd tywyll fod yma am oesau lawer, 
vdaeth llu newydd o bobl i'r ynys hon. Yr oeddent yn dal 
ac ysgyrnog, gyda gwallt goleu, llygaid gleision, a digon o 
wrid yn eu bochau. Rhai ffyrnig iawn eu golwg oeddent, 
o'u cydmaru a dynion eiddil, diniwed yr oes o'r blaen. Yr 
un pryd, nid oeddent yn mhell iawn o flaen y rhai hyn mewn 
.gwareiddiad. Fel hwythau, meddent anifeiliaid dof, trinient 
[ond nid rhyw lawer) ar y tir, gwnaent lestri pridd a lliain, 
rhyfelent a'u gilydd yn barhaus, cloddient amddiffynfeydd, 
a chladdent eu meirw mewn tomenydd a charneddau. 

Ond yn fuan ar ol iddynt ddod yma, daeth masnachwr 
drosodd a defnydd newydd i wneyd arfau o hono, sef pres. 
Copr ac alcam yn gymysg ydy w pres ; mae'r naill a'r Hall yn 
Thy feddal wrtho'i htm i wneyd arfau da, ond wrth eu cy- 
mysgu ceir sylwedd lied galed. Felly arfau pres oedd gan 
y bobl oleu eu pryd am y rhan fwyaf o'r amser y buont yn 
ben ar yr ynys, a gelwir y cyfnod felly yn Oes y Pres. 

Yn y dull o gladdu yr oedd Oes y Pres yn fwyaf gwahanol 
oddiwrth yr un o'i blaen; yn lie rhoi'r corff mewn cell, yr 
oeddys yn fynych iawn yn ei losgi, gan ddodi'r lludw yn 
ofalus mewn llestr pridd. Codid tomen neu garnedd uwch- 
ben fel o'r blaen, ond yn lie bod yn hirgron, byddai yn gron 
hollol, ar lun cylch. 

Pwy oedd y bobl oleu hyn ? Anhawdd yw dweyd, ond 
ymddengys yn fwyaf tebyg mai c) T ndadau y Gwyddelod 
oeddynt. Rhaid fod y Gwyddel wedi dod trosodd o'r Cyfan- 
-dir rywbryd neu gilydd, oblegid mae yn siarad iaith sydd yn 
perthyn i eiddo Groeg a Rhufain a Rwsia a Germani. 

Mae'r fath gysylltiad agos rhwng yr ieithoedd hyn (yn 
nghyda'r Saesneg a'r Gymraeg ac amryw eraill), fel y mae'n 
^icr fod cyn-dadau y rhai sydd yn eu siarad wedi byw ar un 
adeg yn ymyl eu gilydd. 

Gwyddoch ar acen gwr o'r De neu o'r Gogledd pa un ai o'r 
De neu o'r Gogledd y mae, er iddo symud o'i hen gartref. 



YR HEN GYMRY. 73 

Felly mae geiriau yr ieithoedd hyn yn bradychu yr hen 
berthynas. "Wind," medd y Sais, a " gwynt " medd y 
Cymro; "canes" ydyw "cwn" yn Lladin, a "kunes" yn 
Groeg. 

Er fod hynafiaid y bobloedd yn siarad yr un iaith, nid 
oeddent, mae'n debyg, i gyd o'r un genedl ; gall Cymro 
ddysgu Saesneg a cholli ei Gymraeg, ond nid yw hyny yn ei 
wneyd yn Sais. Eto, rhaid mai un genedl gref oedd yn 
siarad yr iaith i ddechreu, nes ei gwthio ar genedloedd gwan- 
ach o'i chwmpas. Ac yr oedd cenedl fawr felly yn byw yn 
Nghanolbarth Ewrop yn yr oesau bore ; a darn o honi oedd 
y bobl oleu ddaeth drosodd i Brydain. O honi y tarddodd y 
Galiaid^, ac hefyd hynafiaid y Cymry, ond ni ddaeth y rhai 
olaf drosodd am ganrifoedd ar ol hyn. 

Mae^r berthynas sydd rhwng y Wyddeleg a'r Gymraeg yn 
dangos mai un genedl ydyw y Gwyddelod a'r Cymry yn y 
pen draw — " tarf dw mor," medd y Gwyddel, a "tarw du 
mawr " medd y Cymro. Ond mae digon o wahaniaeth rhwng 
y ddwy iaith i ddangos i'r ddwy gangen o'r genedl fod yn 
hir heb wefd fawr ar eu gilydd. Bydd y cyfan yn hawdd ei 
ddeall -os tybiwn mai darn o'r genedl fawr yn Nghanolbarth 
Ewrop ddaeth a'r Wyddeleg drosodd tua dechreu Oes y Pres, 
ac mai darn arall ddaeth a'r Gymraeg tua'i diwedd. 

Pobl Oes y Pres wnaeth y cylchau ceryg mawr a geir ar 
hyd a lied y wlad. Yr hynotaf o'r rhai hyn yw Stonehenge 
yn Neheudir Lloegr ; costiodd hwn lafur enbyd i rywrai, 
rhwng dwyn y meini yno a'u gosod yn eu lie. Teml ydoedd 
Stonehenge, fe dybir, lie y deuai gwyr Oes y Pres i addoli'r 
(haul; ond nodi claddfeydd y mae'r rhan fwyaf o'r hen gylch- 
.au. Uwchben gwroniaid Oes y Pres, hefyd, y codwyd llawer 
o'r meini hir ion a welir yn ein gwlad. 

iv. y brythoniaid: mordaith pytheas. 

Oddeutu diwedd Oes y Pres, fe allai, y daeth y Cymry 
drosodd. Nid Cymry y gelwid hwynt y pryd hwnw, ond 



74 YR HEN GYMRY. 

Brythoniaid ; a dyna, ar hyn o bryd, yr enw goreu i ni arfer 
arnynt. 

Yr un o ran haniad, ac felly o ran agwedd en cyrff; oedd- 
ent a'r Gwyddelod ; ond wrth en bod wedi aros gymaint yn 
hwy ar y Cyfandir yr oeddynt weni myn'd yn wahanol i'r 
Gwyddelod mewn dan beth, yn wahanol yn eu hiaith ac yn 
en dnll o fyw — safent yn nwch mewn gwareiddiad. 

Siaradent Gymraeg, ond ei bod wedi newid yn fawr er 
hyny, fel na ddeallech yr un gair bron o honi pe siaredid hi 
fel y gwnaent hwy. Am eu dull o fyw, cawn olwg arno yn 
y man ; tebyg iawn ydoedd i eiddo'r Galiaid, y brodyr adaw- 
sant ar eu hoi ar y Cyfandir, ond fod y rhai hyny eto wedi 
manteisio ychydig oddi wrth fyw yn nes at y Groegiaid a'r 
Rhufeinwyr. 

Cymerodd y Brythoniaid feddiant o'r manau goreu yn yr 
ynys, oedd yn gorwedd ar Ian Mor Ffrainc ac yn Nyffryn y 
Tafwys. Gwthiwyd y Gwyddelod yn ol, i blith y bobl dywyll 
oedd yn byw yn rhanau mynyddig ac anial y wlad. Mae'n 
debyg na ddisodlwyd hyny o'r bobl dywyll oedd yn byw yn 
gaethion i'r Gwyddelod yn y tiroedd ffrwythlon, ond i'r 
Brythoniaid eu cymeryd yn gaethion iddynt eu hunain. 

Yr adeg yma, fe allai, yr aeth y Gwyddelod gyntaf dros- 
odd i'r Iwerddon ; yr oedd yno bobl dywyll yn barod, ac felly 
Cenedl gymysg ydyw Gwyddelod y dydd heddyw, rhai yn 
dywyll a rhai yn oleu. Ar yr un pryd arosodd llawer o'r 
Gwyddelod yn Mhrydain, lie y caent lonydd gan y Brython- 
iaid, a rhai'n a feddylir yn benaf yn y llyfr hwn pan y sonir 
am Wyddelod, ac nid trigolion yr Iwerddon. 

Er i wyr yr ynys hon ddod i ddeall, oddeutu 400 c.c, fod 
haiarn yn fwy pwrpasol o lawer na phres at wneyd arfau,, 
buont yn hir iawn cyn cael gafael ar ddigon o hono i wneyd 
pob peth a ddymunent. Am ganrifoedd, felly, bu yn fetel 
gwerthfawr, fel aur ac arian. 

Yr oedd angen am bres o hyd i wneyd arfau, ac nid oedd 
modd i neb wneyd pres heb alcam. Pan gaf wyd allan, felly,. 



YR HEN GYMRY. 75 

fod yn Nghernyw a Dyfnaint ddigonedd o'r metel yma, 
mawr oedd y gofyn am dano. Nid oedd trigolion yr ynys, 
gellid meddwl, yn gwneyd pres eu hunain; hwyrach nad 
oedd y copr yn gyfleus ; modd bynag, o bres tramor y llun- 
ient eu harfau. Y defnydd a wneid o'r alcam, felly, oedd ei 
anfon dros y mor yn gyfnewid am bethau eraill. 

Masnachwyr Carthage, dinas gyfoethog yn Affrica, fu'n 
ei brynu i ddechreu; ond, oddeutu 350 c.c, meddyliodd trig- 
olion Marseilles, dinas adeiladwyd gan y Groegiaid yn Ne- 
heudir Ffrainc, y carent hwythau gael peth o'r alcam, pe 
gwyddent o ba le oedd yn dod. Rhoisant orchymyn i 
Pytheas, Groegwr dysgedig, fyn'd a chwilio drostynt. Cy- 
chwynodd yntau allan gyda nifer o longau, ac ar ol morio o 
amgylch yr Yspaen, ac ar liyd arfordir Ffrainc, cyraeddodd 
Ynys Prydain. 

Ni wy.ddai neb am yr ynys y pryd yma oddigerth y Galiaid 
agosaf ati ; ond arosodd Pytheas yma beth amser, yn astudio 
y wlad a'i harferion ; ac ysgrif enodd y cyfan mewn llyfr. 
Darganfyddodd yr ynys, felly, fel y darganfyddodd Colum- 
bus yr America. 

Ar ol mordaith Pytheas, pobl Marseilles gafodd yr alcam 
o Brydain ; dygid ef dros y culfor ger Dover i Ffrainc, ac ar 
draws y wlad hono i Marseilles 

Er cymaint gogoniant Carthage a Marseilles a threfydd 
masnachol eraill ar Ian y Mor Canol, bu raid iddynt blygu o 
flaen milwyr Rhafain. Nid oedd hon ond dinas fechan ar y 
dechreu ar Ian y Tiber yn yr Eidal ; ond, gan mor fedrus a 
dewr oedd ei meibion mewn rhyfel, aeth yn drech na'i chy~ 
mydogion oil, nes estyn ei hawdurdod dros yr oil o'r Eidal,, 
ac ar ol hyny cyn belled a'r Ysbaen ac Affrica. 

Yn y ganrif cyn geni Crist ni f eddai Rhufain yr un cad- 
fridog fel Iwl Cesar, a phrif orchest ei fywyd oedddarostwng 
Gal. Gorchfygodd lwythau'r wlad bob un, nes, cyraedd y 



YMWELIADAU CESAR. 



7 6 YR HEN GYMRY. 

culfor tua'r gogledd, ac yna penderfynodd yr ai drosodd a 
gorchfygu Prydain. 

Fel y gwelsom, yr un genedl oedd yn byw yn neheudir yr 
ynys ag yn Gal ; yn wir yr oedd y Brythoniaid wedi rhoi help 
Haw fwy nag tmwaith i'w brodyr Galaidd ; gorchwyl hawdd, 
tybiai Cesar, fyddai eu darostwng, a chlywai fod aur ac 
arian a pherlau yn yr ynys i'r gwr cadarn a'u cymerai drwy 
drais. 

Yn y flwyddyn 55 c.c. ymddangosodd llongau Rhufain ar 
draethell Caint. Daeth y Brythoniaid yn lhioedd arfog i'r 
Ian i rwystro'r milwyr dirio, ac am ysbaid petrusodd y Ruf- 
einwyr. Ond neidiodd y gwr oedd yn dwyn eryr y ddegfed 
len dros ymyl y Hong i'r dwr, ac yna, gan gywilydd dylyn- 
odd y lleill ar ei ol. 

Ymladdodd y Brythoniaid yn ddewr, ond glanio wnaeth y 
fyddin wedi'r cyfan. Bu'r Rhufeinwyr yma am dair wyth- 
nos, heb fedru treiddio i'r wlad, am nad oedd eu byddin yn 
lliosog iawn, nac yn meddu gwyr meirch allai gilio yn gyflym 
pe ceisiai y gelyn eu hamgylchu. Yna aeth Cesar a hi yn 
ol, am fod y gauaf yn nesu. 

Y flwyddyn wedyn (54 c.c.) gwnaeth ail gynyg. Daeth a 
llu mawr y tro hwn, yn wyr traed a gwyr meirch, a gadaw- 
odd y Brythoniaid iddo lanio yn ddirwystr. Ond wedi iddo 
ef a'i filwyr dreiddio rhyw bellder i ganol Caint, daethant ar 
draws y gelyn, wedi ymrestru ar bob tu i hen amddiffynfa 
gadarn. 

Aeth yn frwydr ; trechodd y Rhuf einiaid ; ond dranoeth bit 
raid i Cesar ddychwelyd at Ian y mor, oherwydd yr oedd ys- 
torm wedi gwneyd difrod mawr yn mhlith ei longau, a 
pheryglus iawn oedd bod mewn ynys lawn o elynion, heb 
longau yn y rhai i adael y tir pan byddai raid. Wedi peri 
trwsio hyny o'r llongau nad oeddent yn deilchion, ail ddech- 
reuodd Cesar yr ymdrech gyda'r Brythoniaid. 

Fel rheol, nid oeddent dan un brenin, ond perthynau pob 
ardal i ryw un llwyth, ac yr oedd y llwythau beunydd yn 



YR HEN GYMRY. 77 

ymladd yn erbyn eu gilydd. Ond y tro hwn llwyddodd Cas- 
wallon, brenin y Brythoniaid oedd yn byw yr ochr ogleddol y 
Dafwys, i tino y llwythau eraill i gyd mewn ufudd-dod iddo, 
a daeth yn erbyn Cesar gy da thyrfa fawr o'i gyd-genedl. 

Gwnaethant eu rhan yn wrol ; er hyny, gyru yn ei rlaen 
wnae Cesar, nes cyraedd yr afon Tafwys. Yr oedd y Bryth- 
oniaid wedi gosod polion yn ngwely yr afon, gyda'u blaenau 
i fyny, fel ag i gloffi y meirch wrth iddynt fyned trosodd. 
Er hyny, croesi yr afon wnaed, ac oddi yno teithiodd y 
Rhufeiniaid ar eu hunion tua phrif amddiffynfa Caswallon, a 
safai, mae yn debyg, yn ymyl y dref elwir yn awr St. Albans. 

Wrth ei weled mor anffodus, dechreuodd y Brythoniaid 
eraill gefnu ar Caswallon druan, a cheisio heddwch gan 
Cesar. Gwelodd yntau, yn enwedig ar ol i wyr Rhufain 
droi i'w amddiffynfa, nad oedd dim arall i'w wneyd bellach 
ond gildio, ac yn ffodus yr oedd Cesar yn dechreu anes- 
mwytho yn nghylch cyrlwr pethau yn Gal, heblaw ei fod yn 
bur siomedig yn nghyfoeth Prydain. Felly cytunodd i adael 
yr ynys ar amodau ysgafn iawn. 

Gwnaeth i'r Brythoniaid addaw y talent deyrnged i Rufain, 
ac aeth llu o honynt yn gaethion gydag ef i Gal ; ond nis 
gadawodd yr un milwr Rhufeinig ar ei ol yn yr ynys, ac 
felly buan yr anghofiwyd am y deyrnged, acamganrif gyfan, 
o'r bron, ni ddaeth yr un Rhufeinwr yma i'w cheisio, nac i 
flino y Brythoniaid mewn un modd. 

VI. BYWYD TEULU Y BRYTHONIAID. 

Os na lwyddodd teulu Iwl Cesar i ddarostwng Ynys 
Prydain, gwnaeth hi yn fwy hysbys o lawer nag y bu o'r 
blaen. Yr oedd yn lienor yn ogystal ag yn rhyfelwr ; ysgrif- 
enodd hanes ei ryfeloedd yn Gal mewn llyfr a ddarllenir eto 
yn ein hysgolion, ac yn y llyfr hwn dododd i lawr ei holl 
helynt yn Mhrydain, a rhoddodd ddesgrifiad o'r wlad a'i 
thrigolion. 



78 YR HEN GYMRY. 

Daeth yr ynys yn destyn siarad yn Rhufain; gwnaeth 
awdtiron eraill sylw o honi ; anturiodd masnachwyr drosodd 
i werthu eu nwyddau ; a pheidiodd Prydain a bod yn wlad y 
tylwyth teg i'r Rhufemiaid — gwlad y gallai dynion adrodd 
nnrhyw chwedl ynfyd a fynent am dani, am y gwyddent na 
fedrai neb ddweyd yn eu herbyn. 

Mae genym felly beth hanes am Brydain mewn llyfrau 
yn ystod y cyfnod yma, y fath na chafwyd yn iawn 
hyd yn hyn. Ychydig ddywedir am freninoedd yr ynys 
a'u rhyfeloedd yn erbyn en gilydd ; ond ceir tipyn o wyb- 
odaeth gyda golwg ar ddull y trigolion o fyw. 

Dywed Cesar fod yma ddau fath o bobl — trigolion glan y 
mor a thrigolion canol yr ynys. Wrth y blaenaf golygai yn 
ddiau y Brythoniaid, breswylient ar Ian Mor Ffrainc ac yn 
Nyffryn y Tafw3^s; wrth yr olaf, y Gwyddelod a'r bobl 
dywyll, oedd yn byw yn y Gogledd a'r Gorllewin, ac erbyn 
hyn wedi myned bron yn un genedl. Rhaid cymeryd y 
ddau ddosbarth yma ar wahan. 

Yr oedd y Brythoniaid yn debyg iawn yn y rhan f wyaf o 
bethau i'w brodyr y tu hwnt i'r mor, y Galiaid. Golwg lew- 
yrchus, medd Cesar, oedd ar eu gwlad, gan amlder y tai a'r 
trigolion. Meddent anifeiliaid lawer, ond nid oeddent yn 
dibynu ar y rhai hyn am fwyd, gan eu bod yn hau cryn 
fesur o fd, ac yn ei gasglu i ysguboriau. Felly amaethwyr, 
ac nid bugeiliaid yn unig oeddent. 

Yr oedd eu tai yn grynion, wedi eu gwneuthur o goed, 
gyda tho uchel, pigfain, ar ben pob un, ar lun torth siwgr. 
Yn y canol yr oedd y tan, ar y llawr ; nid oedd yn f ynych 
flenestr na simdde, ond ai'r mwg allan drwy'r drws. Arosai 
y teulu gyda'u gilydd yn yr un ty, hyd yn nod ar ol i'r plant 
dyfu i fyny a phriodi. Yr oedd y tad fel brenin ar y wraig, 
y plant, y merched-yn-nghyfraith, y gweision a'r morwyn- 
ion ; gallai hyd yn nod eu lladd, os barnai fod y camwedd yn 
gofyn am hyny. 

Allan yn hela, yn trin y tir, yn gofalu am y defaid, y 



YR HEN GYMRY. 79 

moch, yr ychain a'r meirch, yn ymladd ac yn chwareu, y 
byddai'r meibion drwy gydol y dydd ; deuent adref gyda 
machlud haul i fwyta pryd o gig rhost neu ferwedig, a 
theisen yd, i yfed llaeth, a medd a chwrw o gyrn ychain, ac 
i gysgu yn gylch o amgylch y tan. Gweithiai y merched yn 
bur galed yn y ty ac o'i amgylch, ac ni chaent fwyta gyda'r 
meibion. 

Ni byddai y tan byth yn cael ei ddiffodd ; rhoddid lludw 
am ei ben pan elai pawb i gysgu, ac yn y bore tynid hwn 
ymaith gan y tad, a gosodid brigau sychion yn y gwreich- 
ion. Credent oil fod ysbryd yn byw ar yr aelwyd, ac y dig- 
iai yn fawr wrthynt os goddefent i'r tan ddiffodd. 

Gwisgai y Brythoniaid lodrau a chrysau llian ; am ben 
hyny taflent hugan o frethyn elwid yn "frychan," am ei bod 
yn bob lliwiau, fel hugan fraith yr Uchel Ysgotwr. 

VII. LLYWODRAETH Y BRYTHONIAID. 

Rhenid y Brythoniaid yn wahanol lwythau. Yr oedd ael- 
odau yr un llwyth yn perthyn i'w gilydd, oblegid nid oedd 
llwyth ond teulu mawr wedi ymranu, a myned i fyw mewn 
llawer o dai pan aeth un ty yn rhy gyfyng iddo. Yr oedd 
gan bob llwyth ei ran ei hun or tir ; weithiau byddai afon 
yn derfyn rhwng ardaloedd dau lwyth ; bryd arall cloddient 
ffos, neu gosodent feini ar eu penau i nodi y inn. O fewn y 
terfynau hyn gallent godi tai ac aredig, a dwyn eu hanifeil- 
iaid i bori lie y mynent ; ond gwae hwy os aent drosodd i dir 
eu cymydogiom # 

Edrychai pob un ar aelod o'r un llwyth ag ef fel brawd a 
chyfaill, y dylai ef fod yn help iddo yn mhob ing; ond gelyn 
penaf yn ei olwg oedd dyn o lwyth arall, a rhinwedd oedd ei 
ladd, os ceid ef yn troseddu. Hawdd credu, felly, fod y 
llwythau beunydd yn rhyfela yn erbyn eu gilydd. 

Fel yr oedd y tad yn arglwydd ar ei holl dy, felly yr oedd 
y brenin yn arglwydd ar. yr holl lwyth, fel tad yn rheoli 
teulu mawr. Ni ddylem feddwl am dano fel yn debyg i'n 



80 YR HEN GYMRY. 

breninoedd ni, gyda'u gorseddau, eu coronau, eu palasat* 
gwych, a'u swyddogion lawer. 

Peth bychan oedd llwyth o'i gymharu a theyrnas ; ac nid 
oedd brenin llwyth yn wahanol iawn o ran cyfoeth ac urddas 
i dywysog yn mhlith Indiaid yr America. Eto perchid ef 
yn fawr gan ei ddeiliaid ; deuent a rhoddion iddo, ac ym- 
dyrai gwyr ieuainc y llwyth i'w lys i ddysgu campau rhyfel,. 
ac i fod yn weision iddo. 

Gadawai y gwyr rhyddion bob gwaith o'r bron i'r gwrag- 
edd a'r caethion, tra y difyrent en hunain gyda rhyfel,, 
campau, cyfeddach a chart. Byddai pob llanc yn cael arfau 
pan beidiai a bod yn blentyn ; dysgid ef pa fodd i'w trin, a 
gwaradwydd iddo oedd bod yn llwfr neu yn ymladdwr trwsgL 
Felly tyfai pob un i fyny yn filwr. Pan ddelai y gelyn i'r 
wlad, nid milwyr cyrlog, fel ) r r eiddom ni, fyddai yn ymosod 
arno, ond holl feibion y llwyth. 

Y brenin fyddai, yn rhinwedd ei swydd, yn en harwain i'r 
gad ; ond ni fyddai yn gwneyd pob peth yn ol ewyllys ei 
hun. Casglai y penau teuluoedd yn nghyd, yr hen bobl 
brofiadol, yn fath o gyngor neu bwyllgor, ac wedi iddynt 
hwythau benderfynu fod rhywbeth yn iawn,. hysbysid ef i'r 
fyddin. 

Mewn llawer gwlad aeth y cyngor yma yn drech na'r 
brenin, gan ddwyn ei swydd oddiarno ; felly y bu yn Rhuf- 
ain ei hun, lie rhoddwyd terfyn ar y freniniaeth yn bur fore r 
ac y cymerodd y Senedd yr holl awdurdod. Am y rheswim 
yma, mae'n ddiau, yr oedd cynifer o lwythau Gal heb fren- 
inoedd ; y penau teuluoedd cyf oethog oedd wedi cipio yr aw- 
enau. Yn Mhrydain yr oedd breninoedd eto yn dal i lyw- 
odraethu yn gadarn, oddigerth yn y parthau agosaf i Gal.. 

VIII. RHYFEL A MASNACH YN MHLITH Y BRYTHONIALD.. 

Yr oedd yn myddinodd Prydain dri math o filwyr — gwyr 
traed, gwyr meirch, a gwyr cerbydau. Y cerbydau barodd 
fwyaf o drafferth i Cesar; gyrai y Brythoniaid hwynt i dde- 



YR HEN GYMRY. 8* 

chreu i ganol rhengau y gelyn, nes y byddai'r cyfan yn an- 
nhrefn ; yna disgynai y rhyfelwr, gan roi gofal y cerb)^d i'r 
gyrwr, ac ymladdai a'r gwyr meirch ar draed. Os cai y 
rhai hyny y goreu arno, diangai i'w gerbyd a chiliai i 1& 
diogel. 

Dywed un awdwr fod pobl yr ynys hon yn arfer rhwymo 
pladuriau wrth olwynion eu cerbydau, fel y byddai'r dychryn 
a'r lladdfa yn fwy. Pwnc mawr ganddynt bob amser oedd. 
peri braw i'r gelyn ; i'r amcan yma lliwient eu gwynebau a'u. 
haelodau a lliw glas cyn myned allan i'r frwydr. Bloeddient; 
a'u holl egni, a chwanegid at y cyffro gan weryriad y meirch. 
a thrwst y cerbydau. 

Ymladdent gyda ch) T llyll, bwyeill a chleddyfau, ond gydag- 
arfau tafi yr oeddent yn fwyaf deheuig — curent yn hyn y- 
Rhufeiniaid eu hunain. Nid oedd ganddynt helmau ar eui 
penau, ac ysgafn iawn oedd eu gwisg pan yn rhyfela; am- 
ddiffynent eu cyrff a tharianau o bres neu o ledr. 

Hawdd felly oedd iddynt redeg o fan i fan, ac yn y dulL 
yma yr ymladdent yn benaf, gan ruthro ar y gelyn pan nad 
oedd yn dysgwyl am danynt, cymeryd arnynt ffoi os na. 
threchent ar unwaith, ac yna ail ymosod pan y tybid eu bod. 
wedi ymwasgaru. 

Nid oedd dinasoedd gan y Brythoniaid, hyd yn nod o'r 
fath ag a geid yn Gal. Yr hyn a alwent hwy yn ddinas, 
medd Cesar, oedd amddiffynfa wnai y tro i lechu ynddi; 
mewn adeg o ryfel. Safai " dinas" o'r fath yma yn gyffredm 
ar ben bryn ; diogelid hi gan flosydd dyfnion a chloddiau. 
uchel, ac ar yr olaf pentyrid coed neu geryg. 

Dinas felly oedd gan Caswallon ger St. Albans ; yr oedd, 
gan bob llwyth nifer o honynt, a byddent yn cilio iddynt, 
gyda'u teuluoedd, eu hanifeiliaid, a'u holl eiddo, yn amser- 
enbydrwydd. 

Ychydig o fasnacli oedd yn Mhrydain cyn i Cesar 
ymweled a'r ynys. Byddai pob teulu yn darparu bwyd 
a dillad iddo ei hun, gan fwyta ac yfed ffrwyth ei lafur 



82 YR HEN GYMRY. 

ei him, a gwisgo brethyn cartref . Tlysau ac arf au gwell 
na'r cyffredin yn tinig a ddeuai o wlad yr estron, a'r rhai 
hyny yn benaf o lanau y Mor Canol. 

Heblaw y man bethau hyn, dygid yma swm helaeth o bres, 
oblegid er fod digon o'alcam yn Mhrydain, mae yn debyg 
nad oedd copr, yr elfen arall mewn pres, yn hawdd dyfod 
ato, ac felly rhaid oedd anfon y metel gwyn dros y moroedd 
cyn y ceid defnydd arfau o hono. Alcam yn myned y naili 
ffordd, a phres y ffordd arall, oedd y prif nwyddau, felly, 
yn masnach y Brythoniaid yr adeg y daeth Cesar yma. 

Ceid yr alcam yn Nyfnaint a Chernyw ; ond nid oedd neb 
y dyddiau hyny yn ddigon hyf i forio ar ei gyfer dros yr eig- 
ion i Gal. Eid a'r metel ar y cyntaf mewn cychod ar hyd 
glanau deheuol Lloegrnes cyraeddid Caint; yna cyfarfyddai 
y gwerthwyr a'r prynwyr (yr olaf yn fasnachwyr o Gal) yn 
ynys Thanet; oddi yno nid oedd ond mordaith fer dros gul- 
for Dover i'r Cyfandir. 

Erbyn oes Cesar yr oedd y cynllun wedi newid ychydig; 
ar dir, ac nid ar for, y cludid yr alcam i Thanet, yr hyn a 
ddengys fod y ffordd wedi gAvella yn fawr yn y cyfamser. 
Rhaid fod ffyrdd da gan y Brythoniaid ; onide ni buasai gan- 
ddynt gerbydau ; sonir hefyd am y gwageni oedd ganddynt 
i gmdo alcam. 

Llongau y Galiaid ai a'r alcam ymaith ; nid oedd gan y 
Brythoniaid longau mawr o'r eiddynt eu hunain. Rhwyfent 
ar yr afonydd a chyda glan y mor mewn cychod ysgafn, a 
wneid drwy roi lledr yn orchudd ar ffram o goed a gwiail. 
Mae pysgotwyr Caerfyrddin a Llangollen eto yn arfer 
cychod fel hyn. Os byth yr ewch i'r ardaloedd hyny, gof- 
ynwch am weled cwrwgl, a chewch syniad go lew o'r hyn 
ydoedd hen gwch Brythonaidd. 

IX. CELFYDDYD A CHREFYDD YN MYSG Y BRYTHONIAID. 

Ychydig a wyddom am gelfyddyd y Brythoniaid, ' heblaw 
y medrent fathu aria?i. Gan y Galiaid y dysgodd y Bryth- 



YR HEN GYMRY. 83 

oniaid wneyd hyn ; yn y rhanau nesaf i Gal yn unig y dygid 
y gwaith yn mlaen, a phatrymau Gal a ddylynid am dymor 
maith. 

Darnau aur wnaed i ddechreu, gyda llun ceffyl neu geffyl- 
au ar un ochr, a llun pen ar yr ochr arall, ond heb lythrenau 
o fath yn y byd. Ar ol dyfodiad Cesar, dechreuodd y bren- 
inoedd a'r llwythau oedd yn bathu ddodi llythrenau ar eu 
harian ac arfer lluniau newydd, gan fenthyca oddiwrth arian 
bath Rhufain. 

Credai y Brythoniaid, fel cenedloedd y Cyfandir, mewn 
duwiau lawer. Yn ddiweddar, yr oedd y Derwyddon, urdd 
o offeiriaid y sonir am danynt yn y man, wedi dod i gryn fri 
yn eu plith, ac hefyd yn mhlith y Galiaid. Ond credir mai 
gan y Gwyddelod yr oeddent wedi dysgu parchu y rhain, a 
dysgasant hwythau gan y bobl dywyll. Felly gadawn y 
Derwyddon am y tro i son am hen dduwiau y Brythoniaid. 

Addolai y Brython, yn gyntaf dduwiau ei deulu. ac yna 
dduwiau ei wlad. Duwiau y teulu oedd hynafiaid y teulu ; 
credid nad oeddent wedi darfod am danynt, ond fod eu hys- 
brydion o hyd yn hofran o amgylch yr hen gartref. 

Wedi marw y tad, yr oedd y mab yn ei ddylyn yn ei swydd 
ddaearol, ond arosai ysbryd y tad o hyd (felly y tybient) 
gyda'r teulu, i'w hamddiffyn rhag pob drwg a'u cosbi am eu 
camweddau. Yno, yn nhan dysglaer yr aelwyd, yr oedd y 
tad, y taid, yr hendaid, a llawer hynafiaid arall, i gyd yn 
gwylied dros rinwedd a dedwyddwch eu plant. 

Er yn ysbrydion, tybid nas gallent fyw heb fwyd ; dyled- 
swydd y tad byw, felly, oedd gollwng tameidiau o fwyd a 
diferynau o ddiod i'r tan, ar ran y teulu oil. Gwneid hyn ar 
adeg pob pryd, ac ni ystyrid fod unrhyw ddyledswydd yn 
fwy pwysig. Offrymid gweddi gyda'r bwyd, ac addolai pob 
un yr ysbrydion yn y tan. 

Meddai pob llwyth ei dduwiau hefyd, ac aberthid iddynt 
ar amserau penodol. Y rhai hyn fyddai, fe dybid, yn ym- 
ladd dros y llwyth yn erbyn duwiau eu gelynion, a hwy gaent 



84 YR HEN GYMRY. 

y clod os enillid y dydd. Ond duwiau ei aelwyd ei hun, y 
rhai ofalent am ei wraig, ei blant, a'i holl eiddo, oedd yn an- 
wylaf gan bob Brython. 

Cleddid y meirw, fel yn yr hen amser, mewn tomenydd 
crynion. Weithiau gosodid y corff mewn cistfaen, neu arch 
o geryg ; bryd arall byddai yn cael ei losgi, a rhoid y lludw 
mewn llestr pridd. Bob amser, cleddid arfau a gwisgoedd, 
a bwyd mewn cwpanau gyda'r meirw, at eu gwasanaeth. 
mewn byd arall. 

X. BYWYD Y GWYDDELOD. 

Hyd yn hyn y Brythomaid yn unig fu dan sylw ; rhaid 
dweyd ychydig yn awr am y Gwyddelod, cenedl lawer iawn 
is mewn gwareiddiad.. 

Heuent ychydig yd, Ond yn lie ei ddyrnu a rhoi'r grawn 
mewn ysguboriau, fel gwnae y Brythoniaid, cuddient y cnwd 
mewn tyllau dan y ddaear, a chymerent o bryd i bryd yr 
hyn yr oedd ei angen arnynt. Amaethwyr gwael oeddynt, 
mewn gwirionedd ; en gwartheg, eu defaid, a'u moch oedd 
yn benaf yn eu cynal, a llaeth a chig oedd felly y prif ddef- 
nyddau yn eu hymborth. 

Yr oedd eu tat yn waelach hyd yn nod nag eiddo y Bryth- 
oniaid, yn grynion, gyda tho o wellt neu o frigau, fel y 
rheiny, ond yn llawer llai, ac heb fod yn addas i ddim ond i 
lechu rhag ystorm ac i gysgu ynddynt y nos, 

Mewn ardaloedd lie yr oedd coed yn brin, megys ar lethr- 
au mynyddoedd Cymru, gwneid y rhan isaf o'r ty o geryg 
man, ac y mae olion hen dai crynion felly i'w gweled hyd 
heddyw mewn llawer man, y cylchau ceryg yn aros, er fod 
pobpeth arall wedi diflanu ers hir amser. Gelwir hwy gan 
rai yn gytiau Gwyddelod. 

Yn agos i'r tai hyn, gellir canfod weithiau resi yn rhedeg 
ar draws y tir; gelwir y rhain yn "ryniau Gwyddelod," ac 
olion hen feusydd ydynt yn ddiau, lie bu Gwyddelod yn troi> 
yn llyfnu, ac yn hau. Synwn weithiau eu gweled mewn lie- 



yr hen gymry. 85 

oedd mor uchel, lie na feddyliai yr tin amaethwf atil hau 
yd heddyw, ond rhaid cofio fod y gwaelodion yn goed i gyd 
y pryd hwnw, ac mai ar ochrau y mynyddoedd yn unig yr 
oedd darnau agored i'w cael. 

Gwisgai'r Gwyddelod ddillad o grwyn, ac, os gwyddent 
sut i wneyd brethyn, ychydig ddefnydd a wnaent o'r- grefft. 
Yn wir, fe dybir y gelwid y Brythoniaid nen y " Brethyn- 
wyr " felly am mai hwynt hwy yn arbenig oedd pobl y dillad 
"brethyn. 

Mewn pethau a berthynai i ryfel, nid oedd rhyw lawer o 
wahaniaeth rhwng y ddwy genedl. Rhenid y Gwyddelod 
yn llwythau, gyda brenin ar bob un ; rhyfelai y naill lwyth 
yn barhaus yn erbyn y Hall ; cilient i amddiffynfeydd pan ae 
yn gyfyng arnynt ; ymladdent yn benaf gydag arf au tan, ac 
anaml yr ai yn frwydr lawlaw. 

Cafodd y Rhufeiniaid lawn cymaint (os nad mwy) o draff- 
•erth i'w darostwng ag i drechu y Brythoniaid. Ceisient 
hwythau, fel y Brythoniaid, wneyd eu hunain yn erchyll yn 
ngolwg en gelynion, ond, yn lie arfer lliw yn unig, torent 
luniau ar eu cyrff gyda heiyrn, a gwasgent y lliw iddynt, nes 
yr oedd yn anmhosibl ei ddileu. Yr oeddent yn falch iawn 
o'r lluniau hyn, ac ar y gwyr mawr yn eu mysg yr oedd bob 
amser fwyaf o honynt. 

XI. Y DERWYDDON. 

Crefydd y Gwyddelod oedd y peth hynotaf a berthynai 
iddynt. Yr oedd eu duwiau yn debyg i eiddo y Brythoniaid, 
ond meddent ofleiriaid hynod iawn. 

Yn eu plith hwy y ceid y Derwyddon, dosbarth o dynion 
y dy wedir llawer am danynt gan hen awdwyr. Ffynent . i 
ddechreu, mae yn debyg, yn mhlith y bobl dy wyll ; ond er- 
byn yr oes yma yr oedd y Gwyddelod a'r bobl hyn wedi ym- 
gymysgu cymaint a'u gilydd fel nad oedd mewn gwirionedd 
ond un genedl, a'r un grefydd gan bawb. 

Yr oedd y Derwyddon yn ddosbarth o feirdd, offeiriaid, 



86 YR HEN GYMRY. 

proffwydi, athrawon a chyfreithwyr, urdd o bobl ddysgedig 
ar wahan i bawb arall, yr hyn na cheid ef gydag unrhyw 
genedl ond y Celtiaid o fewn cyffiniau Ewrop. 

Yr oedd y dosbarth, oblegid eu swydd sanctaidd, yn rhydd 
oddiwrth wjs y brenin i ryfel, ac ni thalent dreth iddo. Yn 
gyfnewid am y breintiau a fwynhaent, dysgwylid iddynt ym- 
gymeryd a gorchwylion lawer. 

Yr oedd y Derwydd, yn y He cyntaf, yn off eiriad ; efe 
fyddai'n aberthu i'r duwiau. Deallwn y byddai aberthau 
dynol yn cael en hoffrymn ar rai adegau ; amlwg, felly, mat 
cenedl grenlon, isel o ran gwareiddiad, a ddyfeisiodd y 
y grefydd hon, ac nad oedd y Derwyddon yn agos mor oleu 
ag y myn rhai eu bod. 

Heblaw hyn, yr oeddent* yn broffwydi nen ddaroganwyr, 
yn cymeryd arnynt wybod beth oedd i fod rhagllaw oddiwrth 
symudiadan creaduriaid ac argoelion felly. Deallent natur 
pethau, meddent hwy, ac yr oeddent yn barod a'n swynion 
ar gyfer clefyd, neu gawod heb ei heisiau, neu ddiffyg ar yr 
haul. 

Cymerent fechgyn i'w hyfforddi yn eu dysgeidiaeth ; ond 
ni cheid llyfr na darlun o fath yn y byd yn eu hysgolion ; 
dysgu y cyf an ar dafod leferydd y byddai y plant, nes medru 
ei adrodd yn rhugl. 

Fel y gwyddoch oil, mae yn haws cofio barddoniaeth na 
rhyddiaeth, ac felly rhoid y gwersi i gyd ar gan. Y Der- 
wyddon oedd yn cyf ansoddi y penillion ; hwynthwy oedd y 
beirdd ganai glodydd y brenin os trechai mewn rhyfel, neu 
ei farwnad os syrthiai yn y gad. 

Yn olaf oil, yr oeddynt yn farnwyr ar y genedl. Gofalai 
pob tad am drefn yn ei dy, ond os ai yn ddadl yn nghylch 
terfynau rhwng dau lwyth, neu os lladdai gwr o tin pentref 
un o bentref arall, gelwid ar y Derwyddon i gymodi y ddwy 
blaid. 

Heb i hyny gael ei wneyd, buasai y blaid oedd wedi cael y 
cam yn ymladd yn erbyn y Hall nes i un o'r ddwy gael ei difa. 



YR HEN GYMRY. °7 

Ond gwrandawai y naill a'r Hall ar y Derwyddon fel dynion 
sanctaidd, ac felly ceid heddwch. 

Nid oedd gan y barnwyr hyn swyddogion o fath yn y byd 
i orfodi y pleidiau i ufuddhau iddynt ; os tynai rhywun yn 
groes, nid oedd dim i'w wneyd ond ei gyhoeddi yn wr ys- 
gymtm, hyny yw, gwr atgas gan eu duwiau. Yna, ciliai 
pawb rhagddo fel pe buasai haint arno ; ni chai gymwynas 
na gair, hyd yn nod, gan neb, a buan y deuai i'w le. 
• 

XII. Y RHUFEINIAID A PHRYDAIN AIL YMOSODIAD. 

Aeth yn agos i ganrif heibio ar ol ymadawiad Cesar cyn 
i'r Rhufeiniaid 3 T mosod drachefn ar yr ynys. Ae y Brython- 
iaid a'r Gwyddelod yn mlaen gyda eu hen ddull o fyw, fel y 
darluniwyd ef yn y gwersi diweddaf, ac nid ymyrai neb a 
hwynt. 

Peidiwyd yn fuan a thalu y deyrnged a drefnwyd gan 
Cesar; ond gan fod tipyn o fasnach yn codi yn awr rhwng 
Gal a Phrydain, mewn yd, anifeiliaid, aur, arian, a chaethion, 
heblaw yr hen nwyddau, pres ac alcam, boddlonodd y Rhuf- 
einiaid i gymeryd toll gan y masnachwyr yn lie arian y 
deyrnged. 

Yn mhen deng mlynedd ar ol ei ail ymweliad a Phrydain > 
lladdwyd Cesar, am y tybid ei fod yn ceisio gwneyd ei hun 
yn frenin yn Rhufain. 

Ar ol symud Cesar o'r ffordd, cododd wyr ei chwaer, Aug- 
ustus, i fri, a llwyddodd yntau yn raddol i ddwyn yr holl 
awdurdod oddi ar y Senedd, nes gwneyd Rhufain yn ymer- 
odraeth yn lie yn weriniaeth. Cymerodd yr enw " ymer- 
awdwr " neu gadfridog, oblegid fod yr enw"brenin" ers 
oesoedd mor ffiaidd gan y Rhufeiniaid ; eto brenin oedd 
mewn gwirionedd. Yn ei amser ef y ganed Iesu Grist. Ar 
ei ol ef daeth Tiberius, yn amser yr hwn y croeshoeliwyd yr 
Iesu. 

Wedi hyn gwnaed Caligula yn ymerawdwr, gwr haner 
gwallgof , a wnae y troion mwyaf ynfyd. Penderfynodd ym- 



£8 YR HEN GYMRY. 

osod ar yr ynys hon, a pharotodd fyddin fawr at y gwaith, 
ond nid aeth yn mhellach na glan y mor sydd rhyngom a 
Gal, ac yno parodd i'w filwyr drefnu eu rhengau i ryfel. 
<Gan na ddaeth yr un gelyn dros y mor i'w gyfarfod, haerai 
<ei fod wedi darostwng yr ynys, a phafodd i'w filwyr gasglu 
cregin oddi ar y traeth, i'w dwyn yn orfoleddus i Rufain fel 
ysbail y Mor Prydeinig. 

Y nesaf i fod yn ymerawdwr Rhufain oedd Claudius. 
Ymgymerodd ef o ddifrif a'r gorchwyl # na wnaeth Caligula 
ond chwareu ag ef. Yn y flwyddyn 43 o.c, anfonodd y cad- 
fridog medrus Plautius drosodd i ddarostwng Prydain. 

Yn amser Cesar Caswallon oedd y prif dywysog yn yr ynys, 
a'i ardal ef oedd y wlad o amgylch St. Albans. Yn yr un 
gymdogaeth y deuwn ar draws y prif ddynion yn mhlith y 
Brythoniaid yn ystod y cyfnod ar ol Caswallon, ac fe allai 
mai o'i deulu ef yr hanent. 

Yn amser Augustus, Cynfelyn (y gwnaeth Shakespeare 
ddrama am dano) oedd y brenin mwyaf blaenllaw yn yr 
ynys ; ceir ei enw ar ddarnau bath lawer yn y cyfnod yma. 
Yn ngwlad Caswallon y teyrnasai, ar yr ochr ogleddol i'r 
Dafwys. Ac yn awr meibion Cynfelyn sydd yn arwain y 
Brythoniaid yn eu hymdrech gyda Plautius. 

Ymladdwyd y brwydrau yn benaf yn Nyffryn y Dafwys, a 
brwydrau celyd iawn oeddynt. Daeth Claudius ei hun dros- 
odd i galonogi ei filwyr, er nad arosodd ond ychydig ddydd- 
iau. O'r diwedd, ar ol lladd mab hynaf Cynfelyn ac ymladd 
ugeiniau o frwydrau, darostyngwyd i'r gelyn holl Ddyffryn 
y Dafwys a glan Mor Ffrainc. 

Un o'r pethau cyntaf a wnai y Rhufeiniaid ar ol goresgyn 
gwlad, fyddai gosod ynddi yma a thraw wladfeydd o hen fil- 
wyr prof edig ; cai y rhai hyn felly dir i'w drin yn wobr am 
eu ffyddlondeb, a chadarnheid y gallu Rhufeinig yn y 
dalaeth. 

Nid cynt y sicrhaodd Plautius ei afael ar Brydain nag 3' 
dechreuwyd rhanu y tir rhwng y milwyr ; yn mhen ychydig 



YR HEN GYMRY. 89 

amser gosodwyd gwladfa yn Nghaer Golun (hen gartref Cyn- 
felyn)., ac un arall, fe dybir, yn Nghaer Loyw. 

XIII, LLWYTHAU CYMRU. 

Y blaenor nesaf a fu gan y Rhufeiniaid yn Mhrydain oedd 
Ostorins. Dechreuodd ar waith ei swydd drwy ddarostwng 
yr Eceniaid^ llwyth yn byw yn Norfolk a Suffolk, fu yn gyf- 
eillion i'r Rhufeiniaid ar y cychwyn, ond oedd erbyn hyn yn 
dechreu blino arnynt. 

Yna, aeth a byddin tua Gogledd Cymru, ond bu raid iddo 
droi yn ei ol cyn hir i ostegu cynwrf yn y gogledd, lie nad 
oedd y Rhufeiniaid wedi treiddio eto. A thra yno, clywodd 
fod ail fab Cynfelyn, Caradog wrth ei enw, wedi ei dderbyn 
yn flaenor gan y Siluriad, a llwyth dewraf a mwyaf pender- 
fynol yn yr ynys. 

Pedwar llwyth, gellid meddwl, oedd yn byw y pryd yma 
yn Nghymru. Nid oedd yr enw Cymry eto yn bod arnynt, 
na Chymru ar eu gwlad ; llwythau yn Mhrydain oeddynt fel 
y lleill, heb ddim rhagor rhyngddynt a Brythoniaid a Gwydd- 
elod erailL 

Ond gan mai hwynthwy yw ein hynafiad, ac o honynt y 
tardda y genedl Gymreig, iawn ydyw i ni graffu yn fanylach 
•arnynt nag ar eu cymdogion. 

Yn gyntaf, daw y Siluriaid, yn byw yr ochr ogleddol i 
For Hafren, lie mae Sir Forganwg a Sir Fynwy yn awr. 
Hynafiaid gwyr Gwent a Morganwg oedd y rhai hyn — pobl 
dywyll eu pryd, meddir wrthym (ac onid yw yr un peth yn 
wir am danynt heddyw ?), yn disgyn, felly, yn amlwg, oddi- 
wrth bobl yr arfau ceryg gloewon. 

Yr oedd gweddill y Deheudir yn meddiant y Demetiaid, 
neu wyr Dyfed; iddynt hwy y perthynai Sir Benfro, Sir 
Gaerfyrddin, Sir Aberteifi ac, fe allai, Sir Frycheiniog a Sir 
Faesyfed. Sir Benfro a'i chymniau yn unig olygir wrth 
Ddyfed yn yr hen lyfrau Cymreig, ond yr oedd unwaith yn 
enw ar ardal eang yn y De. 



9° YR HEN GYMRY. 

Yn y gogledd, eto, ceid yr Ordoviciaid, llwyth yn byw yn 
Sir Drefaldwyn, Sir Ddinbych, Sir Ffiint,- a rhan o Sir Feir- 
ionydd, sef y darn rhwng y Dyfi a'r Mawddach. Daeth ardal 
yr Ordoviciaid hefyd yn deyrnas ar ei phen ei hun wedi i'r 
Rhufeiniaid fyned ymaith, a'r enw ami oedd Powys. 

Yn olaf, perthynai Sir Fon, Sir Gaernarfon, a'r rhan fwyat 
o Sir Feirionydd i lwyth nas gallwn fod yn sicr o'ienw; o 
hono y disgynodd gwyr Gwynedd, y bedwaredd o'r hen 
freniniaethau. 

O'r pedwar llwyth yma, tybir fod yr Ordoviciaid yn Fryth- 
oniaid, yn siarad yr hen Gymraeg ; ond y tri arall yn Wydd- 
elod, yn siarad yr hen Wyddeleg, ac fod y pedwar yn cyn- 
wys yn eu plith lawer o hiliogaeth yr hen bobl dywyll eii 
pryd. 

Pan ddewisodd y Siluriaid Caradog yn ben arnynt, gwelodd 
Ostorius y byddai yn rhaid ymosod arnynt ; onide, deuent ar 
eu sodlau ef. Trodd yn eu herbyn; ar hyny arweiniodd Car- 
adog ei lu i wlad yr Ordoviciaid, a rhestrodd ei nlwyr mewn 
amddiffynfa gadarn, gydag afon ddofn yn llifo o'i blaen. 

Ymladdwyd yn gyndyn o bob tu, ond y Rhufeiniaid gafodd 
y goreu yn y diwedd, a bu raid i Caradog fifoi. Daliwyd ef 
yn garcharor, a dygwyd ef mewn cadwynau i Rufain ; ond 
yno siaradodd yn ei achos ei. hun mewn dull mor hyawdl a 
mawreddog fel y gollyngwyd ef yn rhydd. 

XIV. DAROSTWNG Y DERWYDDON a'r ECENIAID. 

Er colli Caradog, ni chollodd y Siluriaid mo'u hysbryd 
rhyfela. Gwrthodent yr iau estronol mor gyndyn fel o'r 
diwedd y gyrasant Ostorius i'w fedd, yn wr siomedig, wedi 
glan flino ar ei fywyd. 

Rhai di-yni oedd y dynion ar ei ol ; colli yn hytrach nag 
enill tir wnai y Rhufeiniaid y pryd yma ; yn wir, buasai 
Nero, yr ymerawdwr nesaf, yn foddlon iawn i alw y milwyr 
yn ol o'r ynys, oni bae ei fod yn teimlo mai anmharch fuasai 
hyny ar Claudius, oedd yn falch iawn o'i dalaeth newydd y 
tu draw i'r mor. 



YR HEN GYMRY. 9 1 

Anfonwyd Suetonius Paulinus yma, ac yna dechreuodd 
wawrio ar y Rhufeiniaid, Wedi trechu amryw o'r man 
lwythau, penderfynodd Suetonius yn y fiwyddyn 61 o. c. 
ymosod ar Fon. 

Ynys Mon oedd noddfa a chartref arbenig y Derwyddon ; 
yma yr oeddent yr adeg hon i'w gweled yn eu rhwysg penaf, 
Yr oedd eu llwyni cysegredig, lie yr aberthent eu haberthau 
erchyll, yn cysgodi dros y tir ; ond odid nad dyna paham y 
deuwyd i alw Mon " yr Ynys Dywyll." 

Yr oedd y Rhufeiniaid bob amser yn elynol iawn i'r Der- 
wyddon, nid yn unig oblegid eu harferion creulon, ond hefyd 
am eu bod yn calonogi gwyr Prydain yn eu hymdrech dros 
ryddid. 

Credai y Derwyddon nad oedd yr enaid, ar ol marw y 
corn , yn cael eu alltudio i'r byd tywyll dan y ddaear, ond ei 
fod yn ail ddechreu bywyd mewn corn arall. Dysgent yr 
athrawiaeth yma i'r rhyfelwyr, er eu gwneuthur yn fwy 
gwrol a dibris o'u heinioes. Pa ]e bynag y delid ar eir- 
iau y Derwyddon, nid oedd ar neb ofn marw ar faes y gad, 
am y credent oil y caent well cyrfr* i fyw ynddynt, ond idd- 
ynt farw fel gwroniaid. Nid rhyfedd, felly, fod y Rhufein- 
iaid yn eu cashau. 

Wedi croesi y Fenai, yr hyn a wnaed yn lied ddidrafferth, 
daeth Suetonius a'i filwyr wyneb yn wyneb a gwyr Mon. 

Golwg ofnadwy oedd ar bobl yr ynys, yn ol yr hanes a 
rydd yr hanesydd Rhufeinig Tacitus — y gwyr rhyfel yn y 
canol, wedi eu gosod yn rhengau trefnus, ac yn gwgu yn fil- 
ain ar y gelyn oedd o'u blaen ; y gwragedd mewn gwisgoedd 
duon, a'u gwallt du, hirllaes, yn chwifio gyda'r gwynt, yn 
dwyn ffagodau tanllyd yn eu dwylaw, ac yn rhuthro fel 
gwrachi'od y rhibyn yn ol ac yn mlaen drwy y fyddin ; y 
Derwyddon oddi amgylch, yn dyrchafu eu dwylaw tua'r nef, 
ac yn galw i lawr ar y gelyn y melldithion mwyaf ofnadwy. 

Dychrynodd y Rhufeiniaid drwyddynt; ni fedrai milwr 
symud Haw na throed. O'r diwedd aeth cywilydd yn drech 



9 2 YR HEN GYMRY. 

na braw; teimlent mai milwyr Rhufain oeddent, ac na ddyl- 
ent grynu rhag haid o ferched ac orleiriaid penboeth. 
Rhuthrasant ar y dorf ffyrnig, ac yn mhen ychydig amser 
yr oeddent wedi eu difa. Daeth Ynys Mon yn gwbl i'w 
meddiant, a chwympwyd y llwyni cysegredig i gyd. 

Hyd yn hyn yr oedd Suetonius wedi bod yn bur ffodus, 
ond pan yn gorphen darostwng Mon, daeth newydd trwm 
i'w glustiau. Yr oedd yr Eceniaid, er yn gyfeillion gynt i 






Rufain, wedi cael digon o'r diwedd ar drais yr estroniaid 
wedi gwrthryfela, a pheri i lwythau eraill wneyd yr un peth, 
ac wedi llwyr ddinystrio y wladfa newydd yn Nghaergolun, 
yn wyr, gwragedd a phlant. 

I Lundain y cyfeiriodd Suetonius yn y lie cyntaf , ond gwel 
odd yn fuan nas gallai ymladd yn fanteisiol yno. Bu raid 
gadael y ddinas, oedd yn dechreu bod yn bwysig fel mas- 
nachfa, i lid y gelyn; llosgwyd hi i'r llawr ganddynt hwy, a 
lladdwyd pob enaid byw o'i mewn. Gwnaed yr un modd a 
dinas Verulanium. safai yn ymyl hen amddiffynfa Cas- 
w all on. 

Dewisodd Suetonius yn dawel ei faes brwydr, ac yna dys- 
gwyliodd am y Brythoniaid. Buddug, brenines ddewr yr 
Eceniaid, oedd yn arwain y rhai hyn i'r gad ; areithiai yn 
danllyd, ac anogai ei gwyr i drechu neu farw lie y safent. 
Bu yn frwydr boeth, oblegid teimlai y Rhufeiniaid fod eu 
hawdurdod yn yr ynys, a'r brodorion fod eu rhyddid dros 
byth yn y glorian. 

O'r diwedd y Rhufeiniaid enillodd y dydd; cosbwyd y 
gwrthryf elwyr yn llym ; daeth help i Suetonius o'r byddin- 
oedd dros y mor ; ac o hyn allan ofer oedd i'r Brythoniaid 
feddwl am yru gwyr Rhufain allan o'u gwlad. Dywedirfod 
Buddug, yn ei siomedigaeth, wedi gwneyd diwedd ami 
ei hun. 

XV. GORPHEN DAROSTWNG CYMRU. 



Ar ol y frwydr fawr yma, bu yn lied dawel yn Mhrydain 
am amryw flynyddoedd, fel y bydd hin deg yn ami yn dylyn 
y storm. 



YR HEN GYMRY. 93 

Pan ddaeth Vespasian yn ymerawdwr, ail ymanwyd yn y 
gwaith o ddarostwng Prydain. Bu Vespasian ei hun yn 
filwr yn yr ynys yn amser Plautius, a gwyddai yn dda am y 
gwaith oedd i'w wneyd yma. Gofalodd felly am ddynion 
galluog i flaenori. y naill ar ol y Hall, yn yr ynys, a gwnaeth 
y rhai hyn en gwaith yn bnr llwyr. Dygodd y cyntaf y Brig- 
antiaid, llwyth cryf yn Ngogledd Lloegr, dan yr ian ; gorch- 
fygodd yr ail y Siluriaid, a chyda hwynt, mae yn debyg, y 
Demetiaid. 

Y trydydd anfonwyd yma oedd yr enwog Agricola. Gwr 
gwahanol iawn ei ysbryd oedd hwn i neb fu yma o'i flaen r 
yn fedrus mewn rhyfel, ond ar yr nn pryd yn fwy hoff o 
heddwch. Yr oedd am ddarostwng y wlad, ond ar ol gwneyd 
hyny, credai mai trwy deg, ac nid trwy drais, yr oedd sier- 
hau gafael ami. 

Y fhvyddyn gyntaf y bu yma, gorchfygodd yr Ordonciaid 
a phobl Gwynedd. Yr oedd erbyn hyn i gyd dan ddwylaw 
y Rhufeiniaid. Ymladdodd y llwythau yn wrol, ac nid oes 
achos i ni gywilyddio o'n plegid; ond beth dal gwroldeb yn 
ngwyneb medr a chelfi cywrain a pherffaith drefn ? Plygui 
fu raid ; eu hanes pruddaidd ydyw : 

Aent allan i ryf el — 
Ond syrthient bob amser. 

O hyn allan ni chafodd y Rhufeiniaid ond ychydig o dra- 
rferth gyda llwythau Cymru. Llwythau y Gogledd, breswyl- 
iai y tu hwnt i'r afonydd Forth a Clyde, a'u cadwai yn effro 
rhagllaw. O'r rhai hyn yr oedd rhai yn Wyddelod, yn wyr 
tal, corfforol, gyda gwallt coch, ac eraill yn bobl dywyll. 

Gelwid yr oil yn Peithwyr, hyny yw, yn wir lliwiedig, am 
mai hwynthwy yn unig erbyn hyn a lynai yn yr hen arfer o 
liwio y corff cyn myned allan i faes y gad. Oddiwrth y 
Peithwyr hyn y disgyn y bobl sydd yn byw yn awr yn Uch- 
eldir Ysgotland. Methodd y Rhufeiniaid yn Ian a'u daros- 
twng, er ymladd yn ddygn yn eu herbyn ; bu raid ymfodd- 
loni ar eu cadw allan o diroedd ffrwythlon y De. 



94 YR HEN GYMRY. 

Gwnaed dan glawdd ar draws yr ynys gyda'r dyben yma, 
un yn rhedeg o'r Forth hyd y Clyde, a'r Hall o'r Solway hyd 
y Tyne. Yr oedd cestyll yma a thraw ar hyd y ddau glawdd, 
gyda milwyr i'w gwarchod ; er hyny dygwyddai yn fynych i 
wyr y Gogledd dori trwy yr atalfeydd, ac ysgnbo pobpeth 
o'u blaen. 

XVI. CYMRU DAN Y RHUFEINIAID. 

Bob amser pan orchfygai y Rhufeiniaid genedl, byddent 
yn ymroi i'w gwneuthnr yn Rhufeiniaid mewn iaith ac arfer- 
ion. Ymdrechent a'u holl egni i beri iddynt anghofio yr hen 
iaith, yr hen gyfreithian, a'r hen arferion. 

Bu i'r cynllun yma lwyddiant rhyfedd mewn llawer gwlad 
yn Ewrop ; anghofiodd y Galiaid, er engraifft, yr hen Gym- 
raeg a siaradent (fel y gwnai y Brythoniaid) yn am- 
ser Cesar ; daeth y Lladin (iaith Rhufain) yn iaith yr ael- 
wyd ganddynt, a Lladin gyda llediaith Galaidd ydyw yr 
iaith siaredir heddyw gan eu holafiaid, y Ffrancod. 

Deallwn fod Agricola wedi rhoi cychwyn i symudiad tebyg 
yn Mhrydain ; ceisiodd gan y trigolion godi gwell tai, siarad 
Lladin, a gwisgo fel Rhufeiniaid. Ond er i lawer, yn ei am- 
ser ef ac ar ol hyny, yn ddian, gymeryd eu hudo i ddod yn 
Rhufeiniaid, gwyddom na wnaeth y mwyafrif hyny, yn 
Nghymru a Chernyw beth bynag, oblegid mae y Gymraeg, 
er gwaethaf gallu Rhufain, yn para hyd y dydd heddyw, ac 
nid yw y Gernywaeg ond newydd farw. Nid Lladin mo'r 
rhai hyn, ond ffurfiau diweddar ar yr hen Gymraeg. Felly 
rhaid fod llwythau Cymru a Chernyw wedi cadw eu hiaith 
a'u defodau, yn groes i'r arfer cyffredin lie byddai Rhufain 
yn teyrnasu. 

Eto nis gall neb wadu na fu milwyr Rhufain yn byw am 
ganrifoedd yn ein gwlad, ac iddynt ddyfod yn bur gartrefol 
yn ein mysg. Casglwn, felly, i lwythau Cymru orfod cyd- 
nabod eu hawdurdod a rhoi y darnau goreu o'r wlad iddynt ; 
ond na fu ond ychydig gyfathrach rhwng yr hen drigolion 
a'r rhai newydd. 



YR HEN GYMRY. 95 

Yr oedd yn Nghymru fel y mae yn yr India yn awr. Ar 
Ian y mor ac yn y dyffrynoedd breision yr oedd ol y gorch- 
fygwr i'w ganfod yn mhob man ; yno ceid dinasoedd prysur, 
yn llawn o filwyr a masnachwyr a nwyddau tramor. Ond 
yn nghoedwigoedd y bryniau ac ar lethrau y mynyddoedd, 
cae hen berchenogion y tir lonydd i fyw fel y mynent, a 
phara i fyw a wnaent yn union fel eu tadau o'u blaen. 

Pan wywodd gogoniant Rhufain ac y darfu am y dinas- 
oedd gorwych, daeth y llwythan cyntefig i'r golwg unwaith 
eto, heb fod ond ychydig yn mhellach yn mlaen mewn gwar- 
eiddiad na phan ddaeth y Rimfeiniaid gyntaf i'w gwlad. 

Collwn ohvg, felly, ar lwythau Cymru, yn Frythoniaid, yn 
Wyddelod, ac yn bobl dywyll, am amryw ganrifoedd. Proflr 
eu bod yn byw yn lied annibynol gan y ff aith fod y Rhuf ein- 
iaid wedi cadw dwy leng o filwyr dros yr holl amser, bron, y 
buont yma, un yn Nghaer Llion ar Ddyfrdwy ac un yn 
Nghaer Llion ar Wysg, i wylied cyffiniau Cymru. Ystyr yr 
enw "Caer Llion," mewn gwirionedd, ydyw " dinas y 
lleng." 

Ni f uasai y Rhufeiniaid yn cadw eu milwyr yn y dinasoedd 
hyn, a chymaint o'u heisiau mewn manau eraill, pe na bu- 
asai perygl oddiwrth feibion y mynyddoedd. Ni chlywir, 
mae'n wir, i'r rhai hyn unwaith wrthryfela, ond yr oedd ofn 
hyny ar y Rhufeiniaid. Mewn llonyddwch, felly, dylynai y 
llwythau eu hen arferion, heb ddysgu ond ychydig o ddin. 
newydd. 

Daeth llawer o eiriau newydd i iaith y Brythoniaid, yn 
enwau ar bethau newydd yr oedd y Rhufeiniaid wedi eu 
dwyn i'r wlad^ megys "caws," "flenestr," "olew," " cyll- 
yll. " Felly yr arferwn ninau enwau Seisonig am bethau fel 
te a siwgr, y daethom i wybod am danynt drwy y Saeson. 

Geiriau Lladin hefyd ydyw "pont," "castell," "arf," ac 
fe allai "caer, "yr enw Cymraeg ar ddinas Rufeinig. Ond 
yn lie galw ffordd Rufeinig yn "stryd," oddiwrth yr enw 
Lladin ami, rhoddai ein tadau yr enw " sarn" iddi, am ei 



g6 YR HEN GYMRY. 

bod wedi ei phalmantu fel rhyd ar draws afon. Gan y Rhuf- 
einiaid, fe allai, y dysgodd llwythau Cymru wneyd en tai 
yn ysgwar yn lie yn grwn, ac ymhoffi mewn baddonau 
cynes. 

Dyeithriaid oedd milwyr Rhufain, o bob cenedl dan haul.. 
Yn mhob gwlad orchfygid ganddynt dewisai y Rhufeiniaid 
y goreuon o'r meibion i fod yn filwyr yn eu byddinoedd. 
Gwnaed felly yn Mhrydain, ond anfonwyd llanciau yr ynys 
hon dros y mor i wledydd eraill, tra y dygwyd estroniaid i 
mewn i ofalu am y dalaeth. Yn y ddwy Gaer Llion y ceid 
y rhan fwyaf o'r milwyr oedd yn gwarchod Cymru, ond yr 
oedd rhai hefyd i'w cael mewn gwahanol ddinasoedd yn 
nghanol y wlad. 

Cynlhm y Rhufeiniaid oedd gwneyd gwersyll i ddechreu, 
ei gadarnhau ar bob tu, a chadw milwyr yno am amser 
maith. Deuai felly yn raddol yn gyrchfa pobl; galwai mas- 
nachwyr heibio, ac yn mhen ysbaid aent yno i fyw, nes yr 
oedd y gwersyll yn ddinas, neu yn iaith y Brythoniaid yn 
gaer. Caerau felly oedd Caer Rhun, Caer Went, Caer Fyr- 
ddin, Caer Dydd, Caer Sws, Caer Gai,, a Chaer Saint yn 
Arfon. 

O gaer i gaer rhedai ffyrdd godidog, yn galed fel pal- 
mant, fel y gellid yn hawdd anfon cymorth os elai yn gyf- 
yng ar drigolion unrhyw ddinas. Mae olion y ffyrdd yma 
i'w canfod hyd heddyw ar ein mynyddoedd, er fod y meini 
er's oesoedd wedi treulio ymaith. 

Yr oedd dinasoedd y Rhufeiniaid r fel rheol, yn wych dros 
ben, gyda themlau a thyrau a phalasau yn llawn cerfiadau ac 
argraffiadau. Ni chafwyd ond ychydig o ol pethau felly yn 
Nghymru ; by w yn lied galed, ond odid, yr oedd y milwyr 
a'u cyfeillion yn y wlad hon ; careg filltir, olion gwaith mwn f 
crochanaid o arian. neu ddarn o briddfaen — dyna'r cyfan, fel 
rheol, a ddaw i'r golwg wrth gloddio yn Nghymru am olion 
Rhufeinig. 



YR HEN GYMRY. g% 

XVII. CANRIF OLAF Y RHUFEINIAID YN MHRYDAIN. 

Bu ymerawdwr Rhufain am ganrifoedd yn benaeth y byd,. 
yn arglwydd ar bob gwlad yn y gorllewin oedd yn werth eh 
darostvvng. Milwyr Rhufain, cyfraith Rhufain, ac iaith* 
Rhufain a geid yn mhob man. 

Ond yn raddol dechreuodd yr arglwyddiaeth eang yma 
fyned yn ddarnau. Un gwendid mawr a berthynai iddr 
oedd mai'r milwyr, ac nid y bobl, oedd yn ethol yr ymer- 
awdwr ; ni chae neb wneuthur dim ond o fodd y milwyr. 

Gan fod y byddinoedd ar derfynau yr ymerodraeth yn 
cadw y barbariaid allan, ac felly yn mhell oddiwrth ei 
gilydd, ni fyddent bob amser o'r un farn pwy gae fod yn 
ymerawdwr. Felly yn oes Diocletian, mynodd milwyr Pryd- 
ain wneyd Carausius yn ymerawdwr, a chan mai yma yni 
unig y cafodd ei gydnabod, bu yr ynys dan ei lywodraethi 
am saith mlynedd yn annibynol ar Rufain. 

Ar ei ol ef bu Allectus yn ymerawdwr yn Mhrydain am. 
ddwy flynedd, ond yn y flwyddyn 296 cafodd ei ladd, a. 
daeth yr ynys unwaith eto dan awdtirdod Rhufain. Ceis- 
iodd Diocletian ochel y drwgyma drwy ranu yr ymerodraeth 
rhwng amryw benaethiaid, ond ni symudodd hyny mo'r 
perygl. 

Cynllun Cystenyn Fawr oedd ysgaru y gallu gwladol oddi- 
wrth y cadfridogion. Cyn ei amser ef yr oedd y rhaglaw yn 
brif farnwr ac yn ben ar y trysordy, yn ogystal ag yn naenor* 
y fyddin. Yr oedd felly fel brenin o fewn ei dalaeth, a 
hawdd oedd iddo droi yn fradwr, os mynai. Gadawodd Cys- 
tenyn y rhaglawiaid yn farnwyr a thrysorwyr fel o'r blaen,. 
ond rhoddodd y milwyr dan naenoriaid newydd. 

Felly ceir, tua diwedd y bedwaredd ganrif, fod rhaglaw o 
hyd ar ein hynys, gyda phump o swyddogion dano yn rheoli 
pum adran Prydain. Ond mae y milwyr dan ofal tri swydd- 
og newydd, elwir yn Llywydd Prydain, Llywydd y Traeth 
Sacsonaidd, a Due y Prydeiniau. 

Dwy adran o'r dalaeth oedd y Prydeiniau, elwid yn Bryd- 



-98 YR HEN GYMRY. 



.. 



-ain y Cyntaf a Phrydain yr Ail ; tybir mai Cymru a Gogledd 
Lloegr oeddent. Gwaith y Due, felly, oedd edrych ar ol y 
llwythau Cymreig, a chadw'r Peithwyr allan o'r dalaeth. 

Tua'r flwyddyn 360, dechreuodd cenedl anwaraidd arall 
flino Prydain ; yr Ysgotiaid, neu Wyddelod yr Iwerddon, oedd 
;y rhai hyn, ac nid oedd a fynent eto a'n Hysgotland ni ; y 
Peithwyr oedd yn byw yn y wlad hono. Dros y ddau glawdd 
y deuai y Peithwyr a rhai o'r Ysgotiaid i'r dalaeth, ac felly 
yno yn benaf y cadwai y Due ei filwyr. 

Oddeutu yr un amser ag y dechreuodd yr Ysgotiaid flino 
Prydain, ymddangosodd y Sacsoniaid yn y cwr arall i'r dal- 
aeth, Germaniaid oedd y rhai hyn, a chyndadau y Saeson. 
Deuent ar draws y mor mewn llongau buan, glanient lie na 
byddai dysgwyl am danynt, ac wedi lladd a llosgi yn ddi- 
drugaredd, diangent gydag ysbail lawer mor ddisymwth ag 
y daethent. 

Gwaith Llywydd y Traeth Sacsonaidd oedd amddiffyn 
glan y mor He byddent yr arfer tirio, hyny yw, o orllewin 
Norffolk hyd Ynys Waith. Pen ar y ddau swyddog arall, fe 
•dybir, oedd Llywydd Prydain. 

Ond er holl ddyfais yr ymerawdwyr, myned yn wanach, 
wanach yn mhob man wnae gallu Rhufain, a hyfach, hyfach 
yr ae y barbariaid oedd yn anrheithio y cymniau ac ar fin 
tori trwodd i'r gwledydd tawel, cyfoethog, lie nad oedd mil- 
w 7 yr i'w gwrthsefyll. 

Yn y flwyddyn 383 gwnaeth Ma^t/mts, Macsen Wledig y 
•chwedlau Cymreig, ei hun yn ymerawdwr yn Mhrydain, Gal 
a'r Yspaen ; yn mhen pedair blynedd aeth a byddin Prydain 
drosodd i'r cyfandir, gan feddwl darostwng yr Eidal hefyd. 
Collodd Maximus ei fywyd yn yr ymdrech, ac ni ddaeth y 
fyddin yn ol. Anhawdd iawn yn wir erbyn hyn oedd heb- 
.gor milwyr i amddiffyn Prydain, oblegid yr oedd eu heisiau 
bob un i gadw'r Germaniaid allan o Gal a'r Eidal. 

O'r flwyddyn 400 dechreuodd y rhai hyn ymosod o ddifrif 
;ar yr ymerodraeth ; anf onwyd ychydig filwyr i Brydain i 



YR HEN GYMRY. 99 

gadw trefn ar y Peithwyr a'r Ysgotiaid, ond wrth weled y 
Germaniaid yn llifo fel afon dros y gwledydd, dewisodd y 
rhai hyn un Cystenyn yn ymerawdwr, ac yn 407 aethant 
gydag ef drosodd i 'Gal. Lladdwyd Cystenyn ; aeth y Ger- 
maniaid yn drech na holl allu Rhufain, nes llosgi y ddinas 
fawr, enwog ei hun yn 410. 

Gan nas gallai y Rhufeiniaid bellach eu hamddiffyn, pen- 
derfynodd gwyr Prydain fod yn annibynol ; danfonwyd y 
swyddogion Rhufeinaidd ymaith, ac yn 410 ysgrifenodd yr 
ymerawdwr ei hun at ddinasoedd y dalaeth, yn eu hanog i 
ofalu bellach am danynt eu hunain. 

Felly, ar ol tri chant a thrigain a saith o flynyddoedd dan 
iau estronol, yr oedd yr ynys unwaith eto yn rhydd. 



XVIII. PRYDAIN YN WLAD ANNIBYNOL. 

Tywyll iawn ydyw hanes Prydain am gan mlynedd ar ol 
i'r Rhufeiniaid ymadael. Ni chododd neb yn ein mysg i ad- 
rodd helynt yr ynys hyd amser y mynach Gildas yn nghanol 
y chweched ganrif, ac ni ddywed yntau yn eglur sut yr oedd 
pethau ; mae'n rhy hoff o eiriauhirion a brawddegau soniarus. 

Yr oedd yr ymerawdwr, wrth ffarwelio a'r dalaeth, wedi 
gorchymyn ei gofal i'r dinasoedd, lie yr oedd dynion o fri a 
a dylanwad i'w cael, yn gynefin a llywodraethu. Meddai 
pob dinas ei chyngor, a'i swyddogion etholedig ; nid anhawdd, 
felly, f uasai i'r dinasoedd reoli y wlad, ond cael chwareu teg. 

Fe allai iddynt wneyd hyny am ychydig amser ; ond buan 
iawn y cipiwyd eu hawdurdod gan y gwyr mawr yn y wlad. 
Gwnaeth y rhai hyn eu hunain yn fan freninoedd, gan rami 
y wlad rhyngddynt. Nid oeddynt yn honi bod yn olafiaid 
i'r hen freninoedd Brythonaidd ; oblegid yr oedd pob cof am 
y rheiny wedi darfod ers talm. Plant i hen swyddogion 
Rhufain oeddynt, yn manteisio yn awr ar eu cyfoeth a'u 
hurddas i fyned yn freninoedd. 

Trwy y cyfan i gyd ni pheidiodd y Peithwyr a'r Ysgotiaid 
na'r Sacsoniaid ag ymosod ar y dalaeth. Gwnaethant ddif- 
rod ofnadwy, a dywed Gildas fod y Sacsoniaid un tro wedi 



IOO YR HEX GYMRY. 

ysgubo dros yr holl wlad, nes gadael pob dinas Rufeinig ym 
garnedd. Rhoddodd y rhuthriadau hyn derfyn am byth ar 
fri y dinasoedd ; ychydig iawn o honynt gafodd eu hadgyw- 
eirio, ac yn Xghymru yn enwedig daeth y llwythau cyntefig,. 
dan eu man dywysogion, i gyflawn feddiant o'r tir. 

Ond ni ddylem dybied i wyr yr ynys ildio yn llwfr a di- 
galon i rym eu gelynion ; yr oedd y ddau glawd-d ganddynt 
eto yn y gogledd, a chestyll cryfion ar hyd y Traeth Sacson- 
aidd. Gwyddom na ddaeth y Peithwyr a r r Ysgotiaid yn 
mhell dros derfyn y gogledd, ac er i'r Sacsomadd a'u cyfeill- 
ion fod yn fwy ffodus, nes enill, }m mhen ychydig flynydd- 
oedd, ddarn helaeth o'r de-ddwyrain, yrnladdwyd yn dost yn 
eu herbyn, a buont yn hir cyn cael llonydd i wneyd eu car- 
tref yn yr ynys. 

Gellid meddwl fod penaeth ar y man freninoedd, tebyg o 
ran eu swydd i Lywydd y Traeth Sacsonaidd, yn eu harwain 
yn erbyn y Sacsoniaid, ac un arall, yn lie Due y Prydeiniau, 
yn arwain tywysogion y cwr arall o'r dalaeth yn erbyn y 
Peithwyr a'r Ysgotiaid. Enw y Brythoniaid ar swyddog o'r 
fath yma oedd gzuledig, hyny yw. " Llywodraethwr. " 

Tua dechreu y drydedd ganrif daethai yr efengyl i Bryd- 
ain. Milwyr o wledydd eraill, y mae yn bur debyg, a'i 
dygodd yma, ac am flynyddoedd lawer nid oedd ond crefydd 
rhai o bobl y dinasoedd. Daliai pobl y wlad, a'r llwythau 
cyntefig yn neilltuol, at yr hengredoau; yn wir "dyn o'r 
wlad " ydyw ystyr "pagan." Ond yn Mhrydain, fel mewn 
manau eraill, enillodd Cristionogaeth ei ffordd yn raddol ; 
cynyddodd rhifedi'r eglwysi a'r aelodau ; trefnwyd manau 
cyfleus i addoli ynddynt. 

Erbyn diwedd y cyfnod Rhufeinaidd, yr oedd crefydd Iesu 
Grist yn grefydd y llywodraeth, yr esgobion yn wyr o bwys 
yn y wlad, ac esgob Rhufain yn dechreu dod i sylw fel y 
pwysicaf o honynt oil. Haerid mai yn Rhufain y bu Pedr, 
y penaf o'r apostolion, yn esgob, ac oblegid hyny y dylid 
ufuddhau i esgobion Rhufain fel olynwyr Pedr. 



YR HEN GYMRY. IOI 

lewn oes ddiweddarach y daeth esgob Rhuf am dan yr enw 
'*' Y Pab," hyny yw, "Y Tad," yn fath o ymerawdwr ar holl 
•eglwysi y Gorllewin, heb fod neb yn beiddio codi bys yn ei 
«rbyn ; y pryd yma, yr oedd yr esgobion yn lied annibynol. Ni 
wyddys ond ychydig am esgobion Prydain, ond tybir fed un 
yn Nghaer Llion ar Wysg. 

XIX. DIWEDDGLO. 

Yr ydym wedi dylyn helynt ein cyndadau dros filoedd 
lawer o nynyddoedd. Buom i ddechreu yn nghwmni pobl 
yr arfau ceryg gloewon, y dynion bach tywyll eu pryd ym- 
laddent mor ddygn yn erbyn eu gelynion ac a lafurient mor 
■ddiwyd i godi cromlechau uwchben eu meirw. Hwynthwy 
oedd y genedl gyntaf (ag eithrio gwyr Hen Oes y Cer)^g) i 
wneyd eu cartref yn Nghymru, a hyfryd yw meddwl nad 
oes neb ddaeth ar eu hoi wedi eu llwyr ddisodli. 

Yna gwelsom genedl arall yn hwylio dros y mor ac yn cy- 
meryd darnau goreu yr ynys oddiar yrhen drigolion — dynion 
tal, pryd goleu, hynafiaid y Gwyddelod. Gyda'u gwaewffyn 
•a'u bwyeill o bres, yr oeddent yn wyr i'w hofni, ac nid rhyf- 
•edd iddynt gael y goreu ar y bobl dywyll. 

Treiglodd y blynyddoedd, ac yna daeth haid arall drosodd 
o'r Cyfandir, o ran yr agwedd arnynt yn debyg i'r Gwyddel- 
od, ond o ran eu harferion a'u gwybodaeth 3m llawer uwch. 
Y Brythoniaid oeddent, a phan ddechreuasant dori geiriau 
ar ein traethau y clywyd gyntaf yn yr ynys acenion yr hen 
Gymraeg. 

Byw ar eu penau eu hunain, heb fod fawr neb yn gwybod 
am danynt na hwythau yn gwybod fawr ddim am y byd, y 
bu y tair cenedl hyd nes y daeth y gwyddonydd o Marseilles 
heibio a dweyd eu hanes wrth- bobl goeth y De. Eto, yr 
oeddent mor bell oddiwrth bawb fel yr anghofiwyd am dan- 
ynt hyd yn oed ar ol mordaith Pytheas, a morio ar ei gyfer, 
heb wybod beth oedd yn ei arcs yma, a wnaeth Cesar pan yn 
gwneyd ei ymosodiad cyntaf ar yr ynys. 



102 YR HEN GYMRY. 

Ymwelodd y cadfridog enwog hwn ddwywaith a Phrydain, 
ond er iddo beri dychryn mawr tra bu yma ac enill cryn glod 
iddo ei hun, gadawodd yr ynys yn hollol fel y cafodd hi, ac 
ni ddaeth ei thrigolion dan iau Rhufain am yn agos i gan 
mlynedd. Bu yr ymweliadau yn fantais i Brydain, gan 
iddynt ei gwneyd yn fwy hysbys i'r byd a'i dwyn o fewn 
cylch y gwledydd gwareiddiedig. 

Ond yr oedd yn rhy agos at gyffiniau ymerodraeth Rhuf- 
ain i allu byw yn annibynol yn hir. Gorchfygwyd y rhan 
ddeheuol yn lied rwydd yn amser Claudius, ac yna ymosod- 
wyd ar lwythau Cymru. Ymdrechodd y rhain yn bender- 
fynol lawn dros eu rhyddid ; heriwyd gallu Rhufain yn hir 
gan Caradog a'r Siluriaid, a gwawriodd gobaith ar holl 
lwythau yr ynys pan arweiniodd Buddug ei lluoedd i'r gad. 
Ond g3 T da chwymp Buddug dechreuodd y fantol droi, a than 
arweiniad call Agricola gorphenwyd gwaith y darostyngiad 
nes y daeth ein Cymru a'n Lloegr ni yn dir Rhufeinig. 

Bywyd cymarol dawel oedd eiddo ein cyndadau yn ystody 
tair canrif a haner y bu milwyr Rhufain yn eu gwylied. 
Gwelwn hwynt yn cilio i'r cymoedd mynyddig ac yn gadael 
y ffyrdd a'r dinasoedd a'r porthladdoedd newydd i'r gwyr 
arfog anghyfiaith. Siaradent drwy y cyfan yr hen iaith, yma 
y Gymraeg, acw y Wyddeleg, a pharchent yr hen draddod- 
iadau. 

Yn raddol dadfeilia gallu Rhufain ; metha amddiffyn y 
gwledydd a dalant deyrnged iddi yn erbyn rhaib y barbar- 
iaid, a'r dalaeth gyntaf ollyngir ganddi o'i gafael yw Prydain. 
Wedi cael gwared t)'r milwyr, mae llwythau Cymru a'r Gog- 
ledd yn dod allan o'u lloches a than eu breninoedd newydd 
yn cymeryd meddiant o'r tir. 

Rhaid gadael helynt Prydain annibynol hyd y llyfr nesaf, 
yn nghyda chynydd ei Christionogaeth. Ar ol cychwyn 
gyda hynafiaid oedd yn hynod o anhebyg i Gymry goleuedig, 
crefyddol yr oes hon, yr ydym wedi olrhain eu hanes nes eu 
gweled yn dyfod gryn lawer yn nes atom. Ac eto maent yn 
ddigon pell ; mae gan ganrifoedd lawer eu gwaith i wneyd 
arnynt cyn y gwelir hwynt yn y wedd sydd arnynt heddyw. 



BLYNYDDOEDD CYMEU. 



GAN PROFF. O. M. EDWARDS, M. A. 



Penrhyn byr, mynyddig, ydyw Cymru, yn ymestyn o or- 
llewin Pr)^dain i for } T r Iwerddon. O ogledd i dde rhed rhes. 
o fyityddoedd, gan wyro tua'r gorllewin, a chan daflu ami 
fraich tua'r mor ar un Haw, a thua Lloegr wastad ar y Hall. 
Ar ochr y mor i'r mynyddoedd hyn y mae Gwynedd, Cered- 
igion a Dyfed. Ar ochr y tir y mae Powys, Brycheiniog, 
Gwent a Morganwg. Gwahana y mynyddoedd Gymrn oddi- 
wrth bob man arall. Rhanant hi hefyd yn ei herbyn ei hun. 
Nid oes ganddi brif-ddinas heddyw. Ar wawr hanes y myn- 
yddoedd hyn, gwelwn don ar ol ton o bobl yn crwydro idd- 
ynt. Yr Iberiaid byr, pryd tywyll, ddaeth i ddechreu, a'r 
Celt tal, goleu — yn Wyddel a Brython — ar ei ol. Bu'r Iber- 
iaid a'r Celt yn byw yn hir ar wahan, fel gorchfygwr a. 
gorchfygedig, ac y mae gwahaniaeth rhyngddynt heddyw. 
Ni ddarostyngwyd y Gwyddel i'r Brython tan amser Mael- 
gwn Gwynedd, tna 550. Felly nid pobl o un gwaed, ond. 
pobl o'r un fro yw'r Cymry. Y mae brawd a brodor yn 
hanes Cymru yr un peth. Ond o ba le y daeth y syniad fod 
y Cymry yn un genedl, dan un goron ? Erbyn y nwyddyn 
80 yr oedd Rhuf ain wedi darostwng Cymru, y lie pellaf orch- 
fygodd yn y dwyrain. Yn 50, yn rhywle ar fynyddoedd 
Powys, collodd Caradog y dydd. Yn 7 8 daeth Agricola gyf - 
iawn i roddi trefn ar drigolion y mynyddoedd. Gwnaed 
ffyrdd ar hyd a lied Cymru — y maent i'w gweled eto. Cod- 
wyd tai a threfydd ; rhoddw T yd bywyd newydd mewn amaeth- 
yddiaeth a masnach, a gwaith mwn. Daeth goleuni yr ef- 
engyl tua 200; a difianodd hen dduwiau erchyll a gorthrymus. 



7I04 BLYNYDDOEDD CYMRU. 

y coed a'r ffynonau yn raddol trwy bregethau y saint. Yr 
oedd ton newydd o genedloedd — cenedloedd Teutonaidd — yn 

•euro ar furiau ymerodraeth Rhufain. Yr oedd un dux yn 
amddiffyn mynyddoedd gorllewin Prydain o enau yr Hafren 
i fur y gogledd, ger y Clyde. Weithiati gwnai y dux hwn 

-wrhydri dros Rufain ; weithiau gwrthryfelai. Tua 450 ym- 
adawodd y lleng olaf o Brydain, a gadawyd y dux — neu y 

•Gwledig — i wynebia y barbariaid ac i geisio cadw yr "unben- 

.aeth" adawsai Rhufain i Brydain. 

Erbyn dechreu y seithfed ganrif, mae yr Eingl a'r Saeson 

-wedi ymledaenu dros wastadeddau Prydain; ac o'r hen Bryd- 

-ain Rufeinig, nid oes ond mynyddoedd y gorllewin wedi 
gwrthsefyll en gallu. Yn Nghymru arosodd traddodiadau 

.am yr unbenaeth Rufeinig, ac yn mhob oes, hyd farw Llyw- 
elyn ein llyw olaf, y mae rhyw dywysog o Gymro yn ceisio 
uno Cymru. Ond yr oedd yr hen ysbryd annibynol yn gryf 
hefyd ; ni fynai y tywysogion eraill ymostwng i un. Bu yr 
} r mdrech yn erbyn y Saeson yn f odd ion i hyrwyddo ac yn 
foddion i rwystro undeb Cymru. Yr oedd gormes yr ar- 
glwyddi Seisonig yn gwneyd i'r Cymry groesawu rhyw un 
Llywelyn neu un Glyn Dwr ; ond mor fuan ag yr unai un- 
rhyw un Gymru, rhoddid holl rym Lloegr ar waith i'w ddin- 
ystrio. 

O 613 hyd 1284, bu ymdrech ddibaid rhwng y tywysogion 
Cymreig a'r Saeson. O 613 hyd 1066, rhwng breninoedd y 
Saeson a'r tywysogion yr oedd yr ymladd. Achubwyd 
Cymry rhag ei gwneyd yn Seisonig gan Rodri Mawr, Llyw- 
elyn ab Seisyllt a Gruff ydd ab Llywelyn. O 1066 hyd 115 7, 
rhwng arglwyddi Normanaidd y Goror a'r tywysogion yr 
oedd yr ymladd, ac achubwyd Cymru rhag ei gwneyd yn 
Normanaidd gan Rhys ab Tewdwr a Gruffydd ab Cynan. 
Erbyn hyn y mae llenyddiaeth Cymru yn clod yn bwysig — 
galara Meilir am Ruffydd ab Cynan, ac y mae'r Mabinogion 
) T n dod yn enwog drwy'r byd. 

O 1 157 hyd 1284, rhwng breninoedd Lloegr a'r tywysog- 



BLYNYDDOEDD CYMRU. 105 

ion y mae'r ymdrech. Gwrthwynebwyd Harri yr Ail gan 
Owen Gwynedd [a Rhys ab Gruffydd, a chenir eu clod gan 
Gwalchmai a llu o feirdd. Gwrthwynebwyd John a Harri y 
Trydydd gan Llywelyn ab Iorwerth, a chenir ei fawl ef gan 
Cynddelw a llawer eraill. Gwrthwynebwyd Edward y Cyntaf 
gan Llywelyn ab Gruffydd ; molir yntau gan dyrf a o feirdd, 
•a galarant am gwymp Llywelyn. 

O 1284 hyd 1536 y mae Cymru yn wlad orchfygedig, dan 
•orthrwrn cyfraith a gorthrwm anghyfraith. Gwrthryfelwyd 
droion, a thybid y llwyddai Owen Glyn Dwr. Yn ystod cyf- 
nod ei gorthrwm, fel mewn llawer gwlad arall, y daeth oes 
anr llenyddiaeth C}Tnru — oes Dafydd ab Gwilym, Dafydd 
Nanmor, Dafydd ab Edmwnd a Thudur Aled. 

O 1536 hyd 1730, gwneir ymgais gan Loegr a chan Gymry 
dysgedig i godi Cymru, Rhoddwyd breintiau Lloegr iddi, 
Thoddwyd gramadegau a geiriaduron iddi; cyfieithwyd y 
Beibl iddi; bu y diwygwyr Protestanaidd a'r Puritaniaid yn 
<eu tro yn ceisio gwthio eu crefydd ami. Oeraidd y derbyn- 
iodd y Beibl; yr oedd yn rhy anwybodus i'w ddeall. Siom- 
wyd gobeithion y rhai a'i carent ; ymaberthodd John Penry 
yn of er. Ar y gororau Seisonig y bu hyny o ddeffroad fu ; 
•drwy lafur Walter Cradoc, Vavasor Powell a Morgan Llwyd, 
o Wynedd. Ond dadfeilio yr oedd Cymru dan eu dwylaw. 
Cyfieithiadau ac efelychiadau oedd ei llenyddiaeth ; nid ydyw 
Huw Morus fel y beirdd fu o'i flaen, nac fel y beirdd ddaeth 
ar ei ol. Y mae'r Cymro fu yn destyn canmoliaeth Shake- 
speare ar ddechreu y cyfnod, yn wrthrych dirmyg Saeson 
<dirywiedig y ddeunawfed ganrif ar ei ddiwedd. 

•O 1730 yn mlaen, y mae Cymru yn effro ac yn ceisio codi 
*ei hun. Sefydlodd Gruffydd Jones, Llanddowror, ysgolion ; 
pregethodd Howel Harris a Daniel Rowland. Rhoddodd y 
diwygiad Methodistaidd fywyd newydd i'r Annibynwyr a'r 
Bedyddwyr oedd wedi oeri, ac i'r Eglwys oedd wedi ymes- 
troni. Yr oedd y deffroad yn llenyddol ac yn grefyddol — 
daeth Goronwy Owen a Williams Pant y Celyn. Tua dech- 



106 BLYNYDDOEDD CYMRU. 

reu ein canrif ni aeth y ddau ddeffroad yn un ; ceir nerth a 
phurdeb y naill, a thlysni manwl y Hall, yn Eben Fardd a 
Cheiriog. Yr un pryd dechreuwyd gweithio cyfoeth natur- 
iol Cymru — ei llechau, a'i haiarn a'i glo. Mewn heddwch, y 
mae yn awr yn ymgyf oethogi ; y mae'r gallu yn awr yn Haw 
y bobl, a defnyddiant ef yn well bob dydd. 



BLYNYDDOEDD EIN HANES. 

Nid wyf yn sicr fod pob dyddiad yn hollol gywir, o herwydd nid yw 
pob croniclydd yn dechreu'r flwyddyn ar yr un dydd. Cychwyna un ei 
flwyddyn gyda'r Nadolig, un arall gyda'r dydd cyntaf o Ionawr, un 
arall gyda'r pumed-ar-hugain o Fawrth, un arall gyda'r Groglith. Fel 
rheol, byddai'r haneswyr yn dechreu gyda'r dydd cyntaf o Ionawr, a'r 
cyfreithwyr a'r gwyr eglwysig gyda'r pumed-ar-hugain o Fawrth. Felly 
dywedai'r haneswyr am bob peth ddygwyddai rhwng y cyntaf o Ionawr 
a'r pumed-ar-hugain o Fawrth, ei fod wedi dygwydd yny naill flwyddyn, 
a dywedai'r cyfreithwyr ei fod wedi dygwydd mewn blwyddyn arall. 
Weithiau rhoddid y ddau ddyddiad gyda'u gilydd — megys 164 8 i ddy- 
nodi marw Siarl I. ; 1648 yn ol y cyfreithwyr, 1649 Y n °1 Y r haneswyr. 
Ar ol 1753 dechreuai pawb y flwyddyn gyda'r dydd cyntaf o Ionawr, fel 
y gwneir yn awr. 

397. Brwydr Deoram — gwahann Cymrn a Chernyw. 
613. Brwydr Caer — gwahanu Cymru ag Ystrad Clwyd. 

Ry wbryd rhwng y ddwy frwydr hon dechreuwyd rhoddi 
yr enw Cymru ar ein mynyddoedd. O'r blaen rhan o un o 
dalaethau Prydain oeddynt. 

Y Cyfnod Rhufeinig. 50 — 410. 

50 . Orosius yn gorchf ygu Caradog a Siluriaid y De . 

58. Nero yn anfon Suetonius, ac yntau yn anfon y llengoedd i Ynys 

Mon. 
78. Agricola yn gorchfygu Ordovices y Gogledd. 
So — 200. Cymru yn rhan o dalaeth Rufeinig — Talaeth y Gorllewin. 
200 — 400. Cenedloedd y Gogledd yn ymosod ar Ymerodraeth Rhufain. 

Gwrthryfeloedd yn Nghymru. Dyfodiad Cristionogaeth. 
400. Pererinion Prydeinig yn Nghaersalem. 
410. Y Rhufeiniaid yn gadael Prydain. 



BLYNYDDOEDD CYMRU. 107 

Y Diluw Seisonig. 410 — 613. 

410 — 520. Y Saeson yn gorlifo y Dalaeth Ddwyreiniol. 
520. Brwydr Mynydd Badon; atal y llanw am enyd. 
550 — 613. Ymosod ar y Dalaeth Orllewinol; y llanw Seisonig yn cyr- 
aedd godrau'r m} r nyddoedd. Cymru rhwng estron a mor. 

I efrydydd Hanes, y ddau linyn i'w dylyn trwy nynydd- 
oedd Cymru ydyw dadblygiad gallu y tywysog a dadblygiad 
gallu y bobl. Hanes Hen Gymru, o 613 i 1536, ydyw hanes 
tyfiant, gogoniant, a dadfeiliad y Tywysog; hanes Cymru. 
Newydd, o 1536 yn mlaen, ydyw hanes dadblygiad y bobl. 

I. CYFNOD Y TYWYSOGION. 613—1284. 

Oddimewn, cyfnod rhyfel rhwng annibyniaeth naturiol y Tywysogion 
Cymreig a thraddodiadau am yr unbenaeth Rufeinig; oddiallan, cyfnod 
rhyfel rhwng y Tywysogion Cymreig a'r Saeson. 

I. YMDRECH CYMRU YN ERBYN BRENINOEDD Y SAESON. 
613 1066. 

633. Brwydr Heathfield ; gorchfygu Eadwine gan Gas- 
wallon. 

680. Marw Cadwaladr. 

728. Brwydr Mynydd Carno. 

739. Gregori Bab yn rhybuddio'r Almaenwyr rhag cenadon 
Prydeinig. 

768. Eglwys Cymru yn derbyn amseriad Rhufeinig y Pasg. 

843. Rhodri Mawr. Ei ladd gan y Saeson yn 877. 

907 — 948. Hywel Dda yn Nyfed. 

1015. Llywelyn ab Seisyllt— yn gorchfygu ei elynion yn 
mrwydr Aber Gwili, yn gyru y Daniaid i'r mor ; ya 
adferu heddwch yn Nghymru; yn marw, 1027.. 
1 03 1. Gruffydd ab Llywelyn yn uno holl Gymru' ac yn 
gorchfygu y Saeson, brwydr Rhyd y Groes a brwydr 
Henffordd ; ymuno ag Aelfgar, Iarll Mers, yn erbyn 
Harold a'r Saeson; dirfawr fuddugoliaethau. 
1063. Harold yn arwain byddin i Gymru; lladd Gruffydd ab 
Llywelyn ; rhanu breniniaeth Cymru rhwng Bleddyn 
a Rhiwallon. 
1066. Gwilym Orchfygwr yn meddianu Lloegr; yn gosod ei 
Farwniaid mwyaf diffaith a galluog ar ororau Cym- 
ru ; rhyf eloedd yn Nghymru rhwng teulu Gruffydd 
ab Llywelyn a theulu Bleddyn ab Cynfyn.. 



108 BLYNYDDOEDD CYMRU. 

II. YMDRECH CYMRU YN ERBYN ARGLWYDDI Y GOROR. 

1066 1157. 

1066 — 1 08 1. Y Cymry yn wan a rhanedig; yr arglwyddi 

Normanaidd yn adeiladu cestyll, ac fel pe ar fedd- 

ianii holl Gymru. 
1 08 1. Brwydr Carno. Rhys ab Tewdwr yn dywysog y De- 

heubarth ; Gruffudd ab Cynan yn dywysog Gwyn- 

edd. 
1093. Lladd Rhys ab Tewdwr gan Normaniaid Brycheiniog; 

Gruffydd ab Rhys. 

1 1 14. Harri I. yn arwain byddin yn erbyn Gruffydd ab 

Cynan. 

1 115. Bernard, Norman, yn esgob Tyddewi, ac ynymostwng 

i archesgob Caer Gaint, 
1 1 20. Dafydd, esgob Bangor, yn ymostwng i archesgob Caer 

Gaint. 
1 1 34. Marw Harri I., pan ar gychwyn yn erbyn Cymru. 

Esgob Tyddewi yn hawlio bod yn archesgob Cymru. 
1 1 37. Marw Gruffydd ab Cynan; marw Gruffydd ab Rhys. 
ti 37 — 1 157. Lloegr yn wan o herwydd fod yr arglwyddi yn 

ymladd a'u gilydd, y tywysogion Cymreig yn anni- 

bynol — Madog ab Meredydd yn Mhowys, Owen 

Gwynedd yn Ngwynedd, a Rhys ab Gruffydd yn y 

Deheubarth. 
1 143. Y Cistersiaid yn Nhrefgarn a Chwm Hir. 

III. YMDRECH CYMRU YN ERBYN BRENINOEDD LLOEGR. 

1157 — 1284. 

1157 — 1189. Yr ymdrech yn erbyn Harri'r A il. 

1 157. Harri yn ymyryd yn nghweryl Owen Gwynedd a'i 
frawd Cadwaladr, yn colli brwydr a cholli ei lynges ; 
yn ymheddychu a Rhys ab Gruffydd. 

1 1 64. Harri yn gwersyllu yn Nyffryn Ceiriog; Owen Gwyn- 
edd, Owen Cyfeiliog a Rhys ab Gruffydd yn Nghor- 
wen ; Harri yn cilio yn ol. Sylfaenu Ystrad Frlur. 

1 1 70. Marw Owen Gwynedd. 

1 188. Pregethu Rhyfeloedd y Groes yn Nghymru. 

1189. Marw Harri II. 

1 197. Marw Rhys ab Gruffydd; ei gladdu yn Nhyddewi. 

1 1 98. Sefydlu Cymer. 

1 1 98 — 1204. Giraldus Cambrensis yn ceisio gwneyd Tyddewi 
yn archesgobaeth Cymru. 



BLYNYDDOEDD CYMRU. 109 

1200. Sefydlu Valle Crucis. 

121 o — 1254. Yr ymdrech yn erbyn John a Harri III, 

1 2 10. Wedi diffyg undeb, a gadael i arglwyddi y Goror ail 

enill tir, daeth Llywelyn ab Iorwerth, wyr Owen 

Gwynedd. 
1 2 12. Llewelyn yn ymuno a Gwenwynwyn dywysog Powys, 

Madog ab Gruffydd Maelor, Malgwn ab Rhys o'r De- 

heubarth, ac eraill, yn erbyn John. 
1 2 14. Llywelyn yn ymuno a'r barwniaid yn erbyn y brenin; 

cydnabod hawliau Cymru yn Magna Carta'r Saeson. 

1220 — 1240. Llywelyn yn meddianu cestyll Cymru; holl 

. dywysogion Cymru yn dod yn wyr ffydd iddo ; yn 

wir frenin. Marw Rhys Grug. Marw Rhys Ieuanc. 
1240. Marw Llywelyn, a'i gladdu yn Aber Conwy. 

1254. Codi degymau yn Nghymru at Ryfeloedd y Groes. 
1255 — 1282. Yr ymdrech yn erbyn Edward I. 

1255. Wedi rhanu Cymru eilwaith rhwngmeibion Llywelyn, 

Gwenwynwyn a Meredydd ab Cynan, daeth Llyw- 
elyn ab Gruffydd. Y Tywysog Edward, Iarll 
Caerlleon, yn Nghymru. 

1256. Llywelyn yn dywysog holl Gymru; yn cadarnhau ei 

deyrnas; yn ymgyngreirio a'r barwniaid yn erbyn 
Harri III. 

1263. Brwydr Lewes; gorchfygu y brenin gan y barwniaid ; 
Cymru mewn heddwch, a Llywelyn yn dywysog 
ami. 

1265. Brwydr Evesham; gorchfygu y barwniaid gan Ed- 
ward. 

1268. Llywelyn yn talu teyrnged i'r brenin ; i fod yn Dyw- 
ysog Cymru. 

1272. Edward yn frenin Lloegr. 

1274. Llywelyn yn gwrthod gwarogaeth i Edward. Dafydd 
ei frawd yn troi yn erbyn Llywelyn, Edward yn dod 
i Gymru, Llywelyn yn Dywysog ar Eryri yn unig. 

1282. Llywelyn a Dafydd yn gorfod taflu iau Edward ym- 
aith. Ail ddechreu y rhyfel. Brwydr Moel y Don. 
Lladd Llywelyn yn Muallt. 

1284. Y Statutum Walliae ; rhoi terfyn ar annibyniaeth 
Cymru ; gwneyd siroedd Arfon, Mon, Meirion, Fflint, 
Ceredigion, Caerfyrddin ; gwys brenin Lloegr i redeg 
trwyddynt. 



IIO BLYNYDDOEDD CYMRU. 



II. CYFNOD Y GORTHRWM. 1284— 1536. 

Amcan Edward I. oedd darostwng pob rhan o'r ynys i'r un gyfraith 
yr oedd y breninoedd ddaeth ar ei ol yn rhy wan i gadw trefn ar yr ar- 
glwyddi. Trwy } r cyfnod hwn bu Cymru yn dyoddef gorthrwm cyfraith 
y brenin a gorthrwm anghyf raith yr arglwyddi . 

I. MAN WRTHRYFELOEDD. I 284 1 32 2. 

1287. Gwrthryfel Rhys ab Meredydd, arglwydd Ceredigion, 
yr hwn a gynorthwyasai y brenin yn erbyn Llyw- 
elyn ; ei orchfygu gan Bayn Tiptoft. 
1294. Trethi trymion; tair gwrthryfel yn Nghymru: 

(a) Gwrthryfel y Gogledd, dan arweiniad Madog ab 
Llywelyn; cymeryd Caernarfon a ohrogi Syr 
Roger Puleston. 
(#) Gwrthryfel Dyfed, dan arweiniad Maelgwn Fych- 

an; dinystrio cestyll Penfro a Cheredigion. 
(c) Gwrthryfel Morganwg, dan arweiniad Morgan; 

gyru Iarll Caerloyw ar ffo. 
Archesgob Caer Gaint yn gorchymyn i Llywelyn, 
esgob Llanelwy, esgymuno Madog. Ymostyng- 
odd Croesoswallt i Madog, ond gorchfygwyd ef yn 
Nghefn Digoll, ac anfonwyd ef i Dwr Llundain. 
Y brenin yn Nghymru, goresgyn Mon, codi castell 
Beaumaris ; Hid y brenin yn Ystrad Fflur ; crogi 
Cynan. Ymgreuloni o bobtu. 
1305. Ail esgymuno Madog gan esgob Llanelwy. 
13 1 5. Gwrthryfel Llywelyn Bren yn y Deheudir; cymeryd 

castell newydd Caerffili. 
1322. Gwrthryfel Syr Gruff ydd Llwyd o Dre Garnedd yn 
Mon o herwydd gormes Ustus Gogledd Cymru. Ym- 
gyfamodi a Syr Edward Bruce, llwyddo, ac yna 
methu. 

II. GORTHRWM ARGLWYDDI. 1322 I4OO. 

Cyfnod Jiaiarn ein Jianes. 






in. 



OWEN GLYNDWR. 1400 1415. 



1400. Llosgi Rhuthyn, cartref arglwydd Grey, gan Owen 
Glyn Dwr. 



BLYNYDDOEDD CYMRU. Ill 

140 1. Harri Percy yn gadael Cymru. Owen Glyn Dwr yn 

Nghaerfyrddin ; Gwynedd, Powys a Cheredigion, 
oddieithr y trefi, yn ymuno ag ef. Y brenin yn an- 
rheithio Cymru. 

1402. Buddugoliaethau y Fyrnwy a Bryn Glas; ymuno a 

Mortimer a'r Percies; coroni Owen yn Dywysog 
Cymru. 

1403. Y brenin yn gorchfygu y Percies yn mrwydr yr 

Amwythig. 

1404. Deddfu yn erbyn y beirdd, yn erbyn i Gymru ddwyn 

arfau, na chadarnhau eu tai, na bod yn swyddogion 
nac yn geidwaid cestyll. 

1406. Owen yn ceisio cymorth gan f renin Ffrainc a'r Pab i 
gael annibyniaeth, archesgobaeth, a dwy Brifysgol i 
Gymru. 

1404 — 1408. Llywelyn, esgob Bangor, yn annibynol ar Gaer 
Gaint. 

1395 — 1410. John Trefor, esgob Llanelwy, yn dod yn anni- 
bynol ar Gaer Gaint. 

1 41 5. Marw Owen Glyn Dwr. 

IV. GORTHRWM CYFRAITH. I4I5 1485. 

141 7. Deddf yn erbyn Cymro a wrthodo ollwng Sais yn 

rhydd. 
1442. Cyhoeddi fod gwaith Cymry yn cario eiddo Saeson i 

Gymru yn deyrnfradwriaeth. 
1445. Eiddo pobl Henffordd i'w fforffedu os nad ymlidiant 

Gymry y rhoddasid cyfraith arnynt. 
1447. Ystadud St. Edmondesbury — galw breintiau Cymru 

yn ol. 

1459. Gwrthryfel Due Caer Efrog yn erbyn Harri VI. — teulu 

y Rhosyn Gwyn yn erbyn teulu y Rhosyn Coch. Y 
Cymry yn ochri y gwrthryfel ar y cyntaf ; ond dy- 
lynodd y Deheudir Iasper o Benfro a'r Lancastriaid. 

1460. Y frenines Margaret yn cael noddfa yn Nghastell 

Harlech. 

1 46 1. Tori pen Owen Tudur. Coroni due Caer Efrog yn 

Edward IV. 
1468. Cymeryd Castell Harlech yn olaf un. 
1478. Sefydlu Cyngor Llwydlo, i weithio allan gyfraith ac 

ewyllys y brenin yn Nghymru. 



112 BLYNYDDOEDD CYMRU. 

1485. Brwydr Maes Bosworth. Diorseddu Richard TIT. y 
coroni Harri VII., wyr Owen Tudur o Fon. 

Effeithiau y gorthrwm — heidiau ladron, anmharch i bob cyf- 
raith, ymryson teulnaidd, pwysan anghywir, pobl anfoesol y 
gelwyddog, fradzvrus, offeiriaid digyfraith a godinebus. 

v. dysgwyl. 1485 — 1536. 

III. CYFNOD Y DADFEILIAD. 1536—1730. 

Yn y cyf nod cynt ceisiwyd darostwng y Cymry drwy rym arfau gwyr 
creulon ; yn y cyfnod hwn ceisir eu Seisnigo gan rai a garent eu lies, 
Nid yw y deddfau yn eu herbyn mwy ; y maent oil o'u plaid. Ymgreu- 
lonasant yn y cyfnod cynt, ymwanhant yn hwn . 

I. RHODDI BREINTIAU LLOEGR I GYMRU.. 1536 1567. 

1536. Estyn holl freintiau y Saeson i'r Cymry. Diddymu 
arglwyddiaethau y Goror, a'u gwneyd yn Siroedd — 
Brycheiniog, Maesyfed, Maldwyn, Dinbych — y cwbl 
i fod dan yr un gyfraith. 
1536 — 1540. Ymdrech i orfodi y C} 7 mry i dderbyn y Diwyg- 
iad Protestanaidd yn ei agwedd boliticaidd; medd- 
ianu y mynachlogydd ; dinystrio'r creiriau. 
1539. Thomas Cromwell yn ofni gwrthwynebiad i'r Diwyg- 

iad o Gymru. 
1543. Rhoddi y denddeg Sir — yr oedd Mynwy i berthyn i 
gylchdaith Seisonig — yn bedair taith barnwr : 
Dinbych, Fflint, Maldwyn, dan Ynad Caer. 
Mon, Caernarfon, MeirionydcL, dan Ynad Gogledd 

Cymru. 
Ceredigion, Caerfyrddin, Penfro, dan Ynad Gor- 

llewin Cymru. 
Maesyfed, Brycheiniog, Morganwg, dan Ynad De- 
heudir Cymru. 
1567. Syr Thomas Middleton yn gweithio gweithfeydd mwra 
Ceredigion. 

II. RHODDI Y BEIBL I GYMRU. 1567 1642. 

1567. Testament Salisbury. 

1588. Beibl Dr. Morgan. 

1593. Dienyddio John Penry. 

1 61 8. Amddiffyn gweithydd glo y Deheudir. 






BLYNYDDOEDD CYMRU. 113 

III. CYNYG PIWRITANIAETH I GYMRU. I 642 1660. 

1642. Gorchfygu Breninwyr Cymreig ar wastadedd Tewkes- 

bury. 

1643. Cymry yn gwarchae ar Gaerloyw; byddin Wyddelig; 
yn y Gogledd. 

1644. Enill Gogledd Cymru i'r Senedd gan Frereton a Myd- 

dleton, a'r De gan Laugh arne a Phoyer. 

1645. Seneddwyr yn cymeryd cestyll Rhuthyn, Caernarfon,. 

ac Aberystwyth. 

1647. Cymeryd castell Harlech, yr olaf o gestyll y brenin. 

1648. Cymru yn ymuno a'r Presbyteriaid yn erbyn yr Anni- 

bynwyr, Oliver Cromwell yn cymeryd castell Penfro. 
Saethu Poyer. 

1649. John Jones (Meirionydd) a Thomas Wogan ' (Penfro) 

yn arwyddo dedfryd marw Siarl I. Deddf er pre- 
gethu a lledaenu yr Efengyl yn well yn Nghymru. 
1659 Marw Walter Cradoc. 

IV. ESGEULUSO CYMRU. 1660 173O. 

1670. Vavasor Powel yn marw yn ei garchar. 

IV. CYFNOD Y DEFFRO. 1730. 

Methodd ei charedigion Seisnig ddeffro Cymru — dadfeiliai dan en 
dwylaw — ond deffrodd o honi ei hun. Daw deffroad crefyddol, deffroad 
llenyddol, deffroad gwladgarol. Bywyd Cymru yn grefyddol a llenydd- 
ol yn lie yn rhyfelgara pholiticaidd ; gweler Blynyddoedd Llenyddiaeth 
Cymru. 

1 7 19. Adeiladu gwaith copr cymtaf Abertawe. 

1750. Ffwrneisiau Merthyr Tydfil. 

1 80 1. Rhif pobl Caer Dydd yn 1870; cludo glo o'r Merthyr 

ar gefnau mulod. 
1830. Difodi Sesiwnau Cyfreithiol Cymru. 
1839. Siartwyr Llanidloes a Chasnewydd. Dedfrydu Frost,, 

Williams a Jones i farw. 
1839 — 1843. Rebeca. Gen. xxiv. 60. 
1 88 1. Deddf Cau y Tafarndai ary Sabboth. 
1889. Deddf Addysg Canolraddol. 
1 89 1. Rhif pobl Caer Dydd dros 150,000. 

Y Deffroad yn enill nerth — yn cael ei reoli gan bwyll a rheswm. Wedii 
estyn yr etholfraint a sefydlu y Cyngorau Sir, teimla y bobl eu cyfrif- 
oldeb . Yn lie dinystrio cyfreithiau a gwrthod goleu, ceisir cadw a dad- 
blygu Cymru. Y Siartwr penboeth yn troi yn wladgarwr. 



?II4 BLYNYDDOEDD CYMRU. 

BLYNYDDOEDD EIN LLENYDDIAETH. 



I. CYFNOD Y MABINOGION. 613—1284. 
Etyb y cyfnod hwn i gyfnod y Tywysogion mewn Hanes — ynllysoedd 
; y Tywysogion yr ydym wrth ddarllen y Mabinogion ; hwy yw testyn 
1 canu'r beirdd, eu bywyd hwy yw byd llei^ddiaeth. 

'I. LLENYDDIAETH YR YMDRECH YN ERBYN ARGLWYDDI Y GOROR. 

1066 1157. 

a 06 6 — 1 100. Cwsg llenyddol, annhrefn a rhyfel. 
1145. Sieffre o Fynwy yn ysgrifenu ei Frut Breninoedd yn 
Lladin. 

Y MABINOGION. 

Marwnad Meilir am Ruffydd ab Cynan. 

'1 150. Y chwedlau Cymreig yn dod yn sylwedd llenyddiaeth 
pob gwlad. 

II. LLENYDDIAETH YR YMDRECH YN ERBYN BRENINOEDD LLOEGR. 

1157 — 1284. 

Llenyddiaeth rhyfel, mawl, serch, a chrefydd. Prudd glwyfus gydag 
; ambell dant siriolach. Llenyddiaeth ymdrech am annibyniaeth. 

1 157 — 1 189. Llenyddiaeth yr ymdrech yn erbyn Harri yr A il. 

Gwalchmai; prydydd Owain Gwynedd a Madog ab 
Meredydd. 

Daniel ab Llosgwrn Mew; prydydd Owain Gwynedd. 

Seisyll, prydydd Owain Gwynedd a Rhys ab Gruff ydd. 

Owen Gyfeiliog. 

Gwynfardd Bryclieiniog ; prydydd Rhys ab Gruffydd. 

Cynddelw ; prydydd Owen Gwynedd, Madog ab Mere- 
dydd a'i feibion, Owen Gyfeiliog, a Rhys ab Gruffydd. 
1 1 89 — 1254. Llenyddiaeth yr ymdrech y 11 erbyn John a Harri 
Hi. 

Cynddelw ; yn canu i Ly welyn ap Iorwerth a Gwen- 
wynwyn. 

Hywel ab Owen Gwynedd. 

Llywarch ab Lly welyn (Prydydd y Moch) ; prydydd 
Llywelyn ab Iorwerth. 

Dafydd Benfras; prydydd Llywelyn ab Iorwerth. 

Elidir Sais, prydydd Llywelyn ab Iorwerth. 

-Llywelyn Fardd, prydydd Llywelyn ab Iorwerth. 






BLYNYDDOEDD CYMRU. 115 

Phylip Brydydd, prydydd Rhys Grug a Rhys Ieuanc. 

Y Prydydd Bychan, prydydd Rhys Grug- a Rhys 
Ieuanc. 

Y Prydydd Bychan, prydydd Rhys Ieuanc, a Mere- 
dydd ab Owen, a Rhys Grug. 

125 4 — 1282. Llenyddiaeth yr ymdrecli yn erbyn Edward i. 
Dafydd Benfras yn canu i Lywelyn ab Gruffydd. 
Einion ab Gwgawn. prydydd Llywelyn ab Gruffydd. 
Einion Wan, prydydd Llywelyn ab Gruffydd a Madog 

ab Gruffydd Maelor. 
Llygad Gwr, prydydd Llywelyn ab Gruffydd. 
Bleddyn Fardd, prydydd Llywelyn ab Gruffydd. 
Hywel Foel, prydydd Howel Goch garcharor. 
Cyfieithu rhanau o'r Beibl. 
Madog ab Gwallter. Edeyrn Dafod Aur. 
1282. Brut y Tywysogion yn darfod. "O achos dyddieu y 

dioddefeint a oeddynt yn agos. " 
Gruffydd ab yr Ynad Coch, prydydd Llywelyn ab 

Gruffydd, yn marwnadu ar ei ol. 

II. YCYFNODAUR. 1284— 1536. 

I. LLENYDDIAETH Y MAN WRTHRYFELOEDD. I 2 84 1 322. 

Gwilym Ddu o Arfon. 

II. Y CANEUON SERCH. 1322 I4OO. 

Y tair "Eisteddfod Dadeni," yn Ngwern y Clepa, yn 
y Ddol Goch, ac yn Maelor. 

Rhys Goch o dir Iarll. 

Llywelyn ab Gruffydd. 

Brodyr Marchwiail — Ednyfed, Llywelyn Madog. 

Dafydd ab Gwilym. Gruffydd ab Adda. 

Gruffydd Grug. Thomas ab Einion Offeiriad. 

Sion Cent. Dafydd Ddu o Hiraddug. 

Dafydd Nanmor. Llywelyn Goch. 

III. LLENYDDIAETH GWRTHRYFEL GLYN DWR. 14OO 1415. 

Gruffydd Llwyd. 

Iolo Goch. Ieuan Tew. 

Rhys Goch Eryri. Hywel Swrdwal. 

Dafydd ab Meredydd ab Tudur. 



Il6 BLYNYDDOEDD CYMRU. 






IV. LLENYDDIAETH GORTHRWM CYFRAITH. 

Yr oedd y beirdd yr adeg hon wedi eu trwytho ag ysbryd Glyn Dwr; ' 
ac yr oedd y gyfraith yn gwasgu. 3m drwm arnynt. Yr oedd cyfraith 
galed 1403 yn rhwystro iddynt ymgyfarfod na chrwydro drwy Gymru. 

Rhys Nanmor. Ieuan Gethin. Ieuan ab Rhydderch. 
Ieuan Llwyd. Guto r Glyn. Gwilym Tew. 
Ieuan Brydydd Hir. Tudur Penllyn. Llawddem 
1 45 1. Eisteddfod Caerfyrddin. Dafydd ab Edmwnt. 
Lewis Glyn Cothi. Ieuan Brechfa. 
Gutyn Owen. Ieuan Deulwyn. 
Iorwerth Fynglwyd. Deio ap Ieuan Ddu. 
Lewis Morganwg. 

V. LLENYDDIAETH CYFXOD Y DYSGWYL. I485 1536. 

1524. Eisteddfod Caerwys. Tudur Aled, Sion Mawddwy> 
Griffith Hiraethog, Sion Brwynog, 

III. CYFNOD Y CY r FIEITHIADAU. 1536— 1730. 

Ar ol beirdd Cyfnod Aur daw cyfnod (1) o gyfieithu llyfrau estron, 
(2) o wneyd gramadegau a geirlyfrau Cymraeg. Ar y dechreu gellid 
tybied mai troi yn ol at yr hen Lenyddiaeth Gymraeg a wneid ; ond yn 
y diwedd y cyfieithwyr aeth a hi . Trwy y cyfnod y mae y f arddoniaeth 
yn ymwanhaii yn ei llyfetheiriau ; a'r llyfrau gyfieithir yn dod yn llyfpau. 
salach. Dechreuir gyda'r Beibl, diweddir gyda man lyfrach diwerth. 
Ond yn ystod y cyfnod hwn ysgrifenir rhyddiaeth ardderchog. 

I. CEISIO ADGYFODI YR HEX LENYDDIAETH. 1536 1568. 

1546. Argraffu y llyfr Cymraeg cyntaf — " math o almanac^ 

o ychydig o ddalenau. " 
1568. Ail Eisteddfod Caerwys a dysgyblion Gruffydd Hir- 
aethog — Simwnt Fychan, Lewis Mon, William Lleyn, 
Owen Gwynedd, William Cynwal. 
Y Trioedd. 
Humphrey Llwyd. 
Gruffydd Roberts, Rhosier Snryth. 

II. AMSER CYFIEITHU Y BEIBL. 1567 1644. 

Richard Davies, William Salisbury, Thomas Huet, Dr. 
Powel. 
1567. Testament Salisbury. 

Sion Tudur, Sion Phylip, loan Dafydd Rhys, Gwilym 
Canoldref. 



BLYNYDDOEDD CYMRU. 117 

Edmwnt Prys. 

Rhys Prichard, "Yr Hen Ficer. " 
1586. Cyfieithu y Llyfr Gweddi Cyffredin. 
1588. Beibl Dr. Morgan. 

Morns Cyffin — "Deffyniad Ffydd Eglwys Loegr. " 

Henry Perri, Edward James (Llyfr yr Homiliau). 

Y Dr. Davies o Fallwyd, (Llyfr y Resolusion), Esgob 
Parry. 
1620. Beibl Dr. Parry. 

iii. amser cyfieithu llyfrau seisnig. i 644 1730 

Rowland Fychan o Gaer Gai (" Yr Ymarfer Duwioldeb, " 
1630). 

Morgan Llwydo Wynedd, 1619 — 1659, Llyfr y Tri Aderyn. 

Charles Edwards, 1628, Y Ffydd Ddijfuant. 

Hugh Morus, 1622 — 1709; Edward Morris o'r Perthi 
Llwydion. 

Dafydd Manuel, Sion Dafydd Las. 

Stephen Hughes ("Taith y Pererin.") Richard Jones o 
Ddinbych, Edward Llwyd. 

Elis Wyn o Lasynys, 1671 — 1739, Bardd Czvsg. 

Edward Samuel, Moses Williams, Sion Rhydderch. 

Rhys Jones o'r Blaenau, Elis y Cowper, Sion Powel o Ryd- 
yreirin, Bardd Coch Mon, Hugh Jones o Langwm. 

William Wynn o Langynhafal, Lewis Anwyl, Edward 
Richard o Ystrad Meuric, Ieuan Brydydd Hir. 

Theophilus Evans, Drych y Prif Oesoedd, 17 16. Elis Puw. 

Gruffydd Jones Llanddowror; Daniel Rowlands o Lan- 
:geitho; Howel Harris. 

IV. CYFNOD Y DEFFRO. 
1730. Ysgolion Cylchynol Grurlydd Jones. 

Y DEFFROAD CREFYDDOL. 

D. Jones o Gaio, John Thomas o Raiadr Gwy, Morgan 
Rhys, Dafydd William o Landeilo Fach, Williams Pant y Cel- 
yn, Sion Lywelyn, Benjamin Francis, Peter Williams, Ann 
Griffiths, Joshua Thomas, Sion Robert Lewis, Hugh Jones, o 
Faesglasau, Robert Jones Rhoslan, Charles o'r Bala, Christ- 
inas Evans, George Lewis o Lanuwchllyn, Morgan ab loan 
Rhys, Thomas Williams, Bethesda, Edward Jones, Maes y 



Il8 BLYNYDDOEDD CYMRU. 

Plwm, Simon Lloyd, David Charles, Ellis Evans, John Rob- 
erts o Lanbrynmair, Owen Davies, John Elias, Dr. Phillips 
o'r Neuadd Lwyd, John Parry o Gaer, John Hughes, Pont- 
robert. 

Y DEFFROAD LLENYDDOL. 

. Lewis Morris, Mon. 
Goronwy Owen. 

1751. Cymdeithas y Cymrodorion. 
1 771. Cymdeithas y Gwyneddigion. 
1795. Cymdeithas y Cymreigyddion. 

Adgyfodi yr Eisteddfod — Twm o'r Nant, Jae Glan y 
Gors, Jonathan Hughes, Dafydd Ddu Eryri, Bardd Nant- 
glyn, Dr. W. O. Pughe, Owen Myfyr, Iolo Morganwg„ 
Gwallter Mechain. 

UNO y ddau ddeffroad. 

Sion Lleyn, Dafydd Ionawr, Davies Castell Hywel, Myllin, 
Gwenffrwd, Alun, Dewi Wyn o Eifion, Daniel Ddu o Gere- 
digion, Sion Wyn o Eifion, Pedr Fardd, Iago Trichrug, 
Cawrdaf, Bardd Alaw, Dr. Arthur Jones, Rhobert ab Gwil- 
ym Ddu, Ab Ithel, Carnhuanawc, John Hughes, Lerpwl, 
Caerfallwch, Cam Ingli, Ieuan Gwynedd, loan Tegid, Ieuan 
Glan Geirionydd, Creuddynfab, Eben Fardd, Gwilym Lleyn, 
Huw Tegai, Brutus, Glan Alun, Iorwerth Glan Aled, Caled- 
fryn, Henry Rees, loan Emlyn, Cynddelw, I. D. Ffraid, 
Talhaiarn, John Mills, Thomas Stephens, Nicander, Owen 
Williams Waunfawr, Emrys, Dr. Parry, loan Pedr, Myn- 
yddog, Glasynys, Cynfaen, Trebor Mai, Ieuan Gwyllt, Math- 
etes, Islwyn, Gwilym Hiraethog, Dr. T. Rees^ Tanymarian, 
S. R., Roger Edwards, Ceiriog, Dr. Edwards, Ap Vychan, 
Meudwy Mon, Gweirydd ab Rhys, Kilsby, Huw Derfel, 
Owen Thomas. 

Y mae ein beirdd a'n llenorion wedi darganfod cyfoeth di- 
hysbydd ein hen chwedlau a thraddodiadau. Y mae eu 
hawen a'u hysbryd yn dod yn fwy Cymreig o hyd, eithr heb 
gau allan ddylanwadau iachusol llenyddiaeth cenedloedd 
eraill. Y mae y werin yn gofyn, nid yn unig am hanes 
Cymru ac am weithiau y prif feirdd Cymreig, ond hefyd am 
Homer a Shakespeare. Y mae rhamant ar ymddadblygu ; ef- 
allai nad y w y ddrama yn mhell -daw bob amser yn yr adeg pan 
fo bywyd cenedl yn u?i bywyd cryf. 



AMRYWIAETHAU 



L2LemON HANESI0L. 



TRADDODIADAU CYMREIG. 



BARDD0NIAETH WLADGAROL, 



AMKYWIAETHAU. 



CARADOG AB BRAN. 

BRENIN YR ESSYLLWYR. 50 O. C. 



CARADOG AB BRAN, brenin yr Essyllwyr (Silures) 
ydyw un o'r enwogiori Cymreig ag mae ei glod wedi cyraedd 
yr holl fyd. Essyllwyr y gelwid gynt y cynfrodorion a bres- 
wylient Ddeheubarth Cymru, yr hwn sydd yn wahanedig yn 
-awr i Swyddi Henffordd, Mynwy, Morganwg, Brycheiniog a 
Maesyfed. Eu breninin yn yr ail ganrif, oedd Caradog ab 
Bran, yr hwn a eilw yr awduron tramor yn Caractacus. Nod- 
weddid yr Essyllwyr gan eu lliw gwridog, eu gwallt du, 
crychlyd, eu hanhyblygrwydd i gaethwasiaeth, yn nghyd a'u 
glewder mewn rhyfel. Tra yr oedd amryw o'r llwythau 
dwyreiniol, megis y Tafonwyson,a 'r Tafeinwyson wedi ym- 
ostwng yn rhwydd i'r goresgynwyr Rhufeinaidd o dan Claud- 
ius Caisar, yr oedd yr Essyllwyr o'r Gordofigion o dan ar- 
weiniad y dewrwych Garadog, yn ymladd mor wrol dros eu 
gwlad, ac yn effeithio y fath golledion o fywyd a meddianau 
i'w gelynion, fel y darfu i Ostorius, y cadfridog Rhufeinig, 
ymdreulio allan, a marw o ofid ; a Veranius, yr hwn a gy- 
merodd ei le ef, lafurio yn gwbl ofer, hyd oni fradychwyd y 
dewrddyn Caradog i ddwylaw ei elynion gan y butain hono, 
Aregwedd Foeddawg, brenines y Brigantwys. Dywedir i 
Caradog barhau i herio y galluoedd Rhufeinig amnaw mlyn- 
edd, ac iddo yn y cyfamser, ymladd a hwynt ddeg ar hugain 
o frwydrau agored a phenodedig, ac o'r rhan fwyaf o honynt 
■ddyfod allan yn orchfygwr. 



CARADOG AB BRAN. 121 

Nid yw yn wybodus yn mha le yr ymladdwyd y frwydr 

derfynol. Nodir pedwar man, agwelrhai ryw debygoliaeth- 

au dros bob un o honynt; sef Caer Caradog, yn Swydd 

Amwythig ; Gnol Cocsal, yn agos i Brampton Brian, swydd 

Henffordd; Cefn Carnedd, yn mhlwyf Llandinam, swydd 

Drefaldwyn; a Mynydd Breidden, yn agos i'r fan lie mae y 

Fyrnwy a'r Hafren yn uno a'u gilydd. Dywedir i Caradog 

sef ydlu a thref mi ei f yddin ar ben bryn ag af on wrth ei odre ; 

codi yno gaer o geryg rhyddion yn gysgodfa i'w fyddin, a 

gosod llu o'i wyr glewaf i amddiffyn y rhyd. Tra yr oedd y 

lluoedd yn ymbarotoi, gwibiai Caradog, o gadran i gadran, i 

anog ei wyr i wroldeb, gan ddywedyd, " Hwn yw y dydd, a 

hon yw y frwydr, naill ai i hawlio ein rhyddid, neu ynte i 

ymostwng i dragwyddol gaethiwed. " Adgofiai hwynt hefyd 

o ddewrder eu tadau, y rhai a yrasent Iwl Caisar i gilio, gan 

eu hanog i'w hefelychu i waredu eu gwragedd a'u plant o 

ddwylaw eu gelynion, a'u gwlad oddiwrth drethoedd a gor- 

mes. A'r lluoedd, wrth glywed y fath anogaethau, a floedd- 

iasant eu bod yn barod i f arw dros eu gwlad a'u breiniau ; ac 

nad ymostyngent byth i'r gelyn. Cyfarfu y byddinoedd, a 

bu lladdfa ddirfawr o bob tu; ond gan fod y Rhufeiniaid yn 

orchuddiedig gan arfau amddiffyn ol, a'r Prydeiniaid heb na 

llurig na phenial, gorfu iddynt, o'r diwedd, roddi ffordd, ac 

encilio o'r maes, gyda'r bwriad, mae yn debyg, o gael adgyf- 

nerthion. Ond yn yr ymchwalfa, cymerwyd gwraig a merch 

Caradog yn garcharorion, a'i frodyr a roddasant eu hunain 

i fyny yn wirfoddol, ac yntau ei hun a ffodd am nodded at 

Aregwedd Foeddawg (Cartts7nandua),brenmes y Brigantwys, 

yr hon yn y modd mwyaf bradwrus, a'i traddododd ef mewn 

cadwynau i'r Rhufeiniaid, tua'r flwyddyn o. c. 51. Geilw 

rhai haneswyr y fradyches hon yn f erch Afarwy ab Lludd, 

yr hwn a fradychasai Gaswallon i Iwl Caisar ; ond gan fod 

tua chan mlynedd rhwng y ddau gyfnod, mae yn fwy tebyg 

mai ei wyres a allasai hi fod, ond merch o ran egwyddor. — 

' ' O ran ymddygiad, yn wylaidd gall, 
Ond yn ei chalon yn Felen Fall " 



122 CARADOG AB BRAN. 

Mae adroddiad Tacitus, yr hanesydd Rhufeinig, o'r amgylch- 
iad hwn, yn dangos fod gorfoledd mawr yn Rhufain part 
ddygwyd Caradog yno. " Nid llai," medd ef, "na phan 
ddygwyd Syphacs yno gan Scipio, a Perses gan L. Paulus y 
neu rai o'r breninoedd eraill a ddygwyd yno yn garcharorion. " 
Dywed hefyd "na bu dinas Rhufain, ond prin erioed yn 
llawnach o bobl na'r pryd hwnw ; nid yn unig y cyff redin 
bobl, ond y pendefigion, yr uchel gadbeniaid, y march ogion 
a'r arglwyddi, o bell ac agos, oeddynt yn cyrchu yn fintei- 
oedd i gael golwg ar y gwr a ymladdasai am gyhyd o amser r 
a holl gadernid Rhufain, " 

Eisteddai Claudius ar yr orsedd ymerodrol, a galwyd y 
bobl yn nghyd megis i weled rhyw arddangosfa fawreddog T 
wrth weled y gwron Cymreig yn cael ei arwain mewn 11a- 
wenydd trwy ystrydoedd y ddinas, ac i ymddangos ger bron 
yr ymerawdwr. Yn gyntaf oil ymddangosai deiliaid Carad- 
og, gan ostwng eu penau, a dangos mor ddwys y teimlent 
ddarostyngiad eu brenin. Yna y torchau, yr addurniadau, 
a'r ysbail eraill a gymerwyd yn y rhyfel. Yna daeth ei 
wraig, a'i ferch, yn wylo oblegid eu diraddiad. Ac yna y 
tywysog dewr galon ; o amgylch ei lwynau yr oedd gwregys 
o groen bwystfil, a lluniau amryw fwystfilod yn baentiedig 
ar y rhanau gweledig o'i gorff. Dygai gadwaen haiarn o 
amgylch ei wddf , ac un arall am ei ganol ; ei wallt yn gyd- 
ynau troellog a hongiai lawr, gan orchuddio ei ysgwyddau ; 
a barf ei wefus uchaf, gan ymranu i bob ochr, a orphwysai 
ar ei fynwes. Ni phlygai ei ben mewn llwfreidd-dra, ac ni 
erfyniai am drugaredd, eithr gydag ysbryd gwrol a mawr- 
frydig, aeth yn mlaen i bresenoldeb Claudius, a chyda llais 
digryn anerchodd ef fel hyn : — 

" Pe buasai mesur fy llwyddiantwedibod yn gyfartal i'mgenedigaeth, 
a'm huchedd fonedd; neu lwyddiant fy ymdrechion diweddar wedi bod 
yn gyfartal i benderfyniad fy meddwl, gallaswn ddyfod i'r ddinas hon 
fel cyfaill i gael ei roesawi, yn hytrach nag fel carcharor i gael llygad- 
rythu arno. Ac ni buasit tithau felly yn gwrthod derbyn ar dir cyfeill- 
garwch a heddwch, tin sydd wedi deilliaw oddiwrth hynafiaid uchel- 



BUDDUG, NEU BOUDICCA. 123 

waed, ac yn llywodraethwr amryw genedloedd rhyf elgar . Pa gymylau 
bynag sydd wedi tywyllu fy nhynged bresenol, mae y Nefoedd a Natur 
wedi rhoi i mi mewn gwaedoliaeth a meddwl, beth na fedr neb ei orch- 
fygu, nam hamddifadu o hono. Yr wyf yn gweled yn amlwg eich bod 
chwi yn gwneyd trueni pobl eraill yn destyn eich llawenydd ; felly, gall- 
wch yn fy adfyd i, megys mewn dwfr llonydd, edrych ar eich gogoniant. 
Eto gwybyddwch fy mod i yn awr, a chynt, yn dywysog, a chenyf un- 
waith feirch, rhyfelwyr, arfau, a chyfoeth ; a pha ryfedd yw, os collwyd 
hwynt oil, gan fod profiad yn dysgu bod dygwyddiadau rhyfel yn am- 
rywio, a bod llwyddiant cynlluniau yn cael ei lywodraethu gan dynged 
ansicr. O barthed i mi, yr oeddwn yntybied bod y dyfroedd dyfnion a 
osodwyd gan y duwiau i amgylchu ein gwlad, yn amddiffyniad digonol 
rhag unrhyw oresgyniad tramor ; ond yn awr mi a welaf , nad y w eich 
penaduriaeth chwi yn cydnabod unrhyw derfyn ; ac os rhaid yw i chwi y 
Rhufeiniaid lywodraethu pawb, yna rhaid yw i bawb ufuddhau. O'm 
rhan fy hun, mi a wrthwynebais hyd eithaf fy ngallu; yr oeddwn yn an- 
f oddlon i ostwng fy ngwar o dan iau wasaidd ; ac mor belled a hyny mae 
deddf natur yn caniatau i bob dyn amddiffyn ei hunan, nerth yn erbyn 
nerth. Pe buaswn ynymostwng yn uniongyrch, ni fuasai fy niraddiad 
i, na dy glod dithau mor enwog. Weithian, mae tynged wedi gwneyd 
ei gwaethaf , nid oes genym ddim wedi ei adael ond ein bywyd ; os cy. 
meri di hwn oddi wrthym, rhoddi derfyn ar ein trueni ; ond os arbedi ni, 
byddwn yn wrthrychau dy diriondeb." 

Effeithiodd yr araeth fawrfrydig uchod mor rymus ar yr 
ymerawdwr, fel . y caniataodd iddo ef a'i deulu eu rhyddid. 
Dy wed* Dion Cassius, yr hwn a ysgrifenodd yn y drydedd 
ganrif, i Caradog, gyda'i wraig a'i blant, ar ol iddynt dder- 
byn maddeuant, drigo yn yr Eidal. Ond haera y Trioedd yn 
tmfrydol, iddo ddychwelyd i'w wlad, trwy i'w dad, Bran ab 
Llyr, fyned yn wystl drosto am saith mlynedd ; yr hwn wrth 
ddychwelyd yn ol, meddant, a ddug yr ef engyl i Genedl y 
Gymry. 



BUDDUG, NEU BOUDICCA, 

UN O WRONESAU PENAF Y BYD. 



Buddug, sef Boudicca (neu Boadicea) yr haneswyr tramor, 
ydoedd brenines yr Eceniaid, a breswylient gynt y lleoedd a el- 
wiryn awr Norfolk, Suffolk, Caergrawnt a Huntington. Blod- 



124 BUDDUG, NEU BOUDICCA. 

euai tua chanol y ganrif gyntaf o'r cyfnod Cristionogol, pan 
oedd y rhan fwyaf o Brydain o dan deyrnged i'r ymerodraeth 
Rufeinig; Nero ar yr orsedd, Seneca yn brif gyngorwr iddo, 
Suetonius Paulinus yn rhaglaw ar Brydain, ac a'i holl egni 
yn difa Derwyddon Mon, er mwyn llwyr enill yr holl ynys 
dan ei lywodraeth, a Catus Decianus ormesol yn ben casglwr 
y cyllid dan y Rhufeiniaid; yr hwn, yn ei fariaeth a'i far-, 
bareiddiwch, a anrheithiai y wlad ac a gyflawnai yr anfad- 
waith mwyaf gwarthus ar y trigolion. I geisio achub ei 
gwlad rhag y creulonderau hyn, ymddangosodd Buddug yn 
arwain ei lluoedd i'r maes yn erbyn y Rhufeiniaid ; ac y mae 
•ei gwladgarwch, ei hyawdledd, a'i dewrder yn y cadgyrch- 
oedd gwaedlyd hyny, wedi hawlio iddi le amlwg yn rhestr 
flaenaf gwronesau y byd. 

Yn awyddus i ddial y traha a gawsai ar ddwylaw y Rhuf- 
einiaid, aeth allan yn bersonol i fiaenori ei lluoedd. Mae y 
desgrifiad a rydd Cassius o honi yn hynod o ddyddorol : 

" Esgynodd Buddug areithfa y cadfridog; yr ydoedd o 
gorfforaeth uchel, gwynebpryd gerwin, edrychiad tawel a 
hunan-feddianol, a llais dwfn ac awdurdodol. Yr oedd ei 
gwallt melyn yn disgyn yn droellau euraidd hyd ei chluniau, 
ac yn cael ei gymill bob tu i'w thalcen gan dofch aur. 
Gwisgai am dani wisg groesbwyth, amryliw, yr hon oedd yn 
dyn am ei mynwes, ond o'i gwasg i lawr, yn rhydd fel gwn ; 
a thros hono chlamys, neu fantell filwrol drwchus. Hon 
oedd ei gwisg arferol; ar yr achlysur hwn cariai hefyd 
waewffon. " 

Arweiniodd ei lluoedd yn gyntaf i ymosod ar brif orsaf y 
Rufeiniaid yn Maldon, a chymerasant hi ar y rhuthr cyntaf ; 
ffodd y milwyr Rhufeinig i'r deml, ond ni bu hono yn nodd- 
f a iddynt am ragor na dau ddiwrnod ; gwnaeth y Prydein- 
iaid yr adeilad yn domen, a rhoddasant yr oil ynddi i'r 
cleddyf. Yna cyfarfuant a Petilius Crealis, rhaglaw y naw- 
fed leng, yn prysuro i gynorthwyo gwarchlu Maldon ; ymos- 
odasant arno, a lladdasant ei holl wyr traed, gan ei orfodi 



BUDDUG, NEU B0UDICCA. I 25 

yntau a'i feirchfilwyr i ffoi i'w hamddiffynfa am ddiogelwch. 

Pan welodd Catus Decianus, y cynullwr, yr holl alanastra 
hwn, ac yn gwybod yn dda mai efe oedd y prif achos o hono, 
efe a ffodd i Gal. 

Yr oedd ysbryd y Prydeiniaid erbyn hyn wedi codi i'r fath 
eithafnod, fel nad oedd arbediad nac iawn yn cael ei roi na'i 
dderbyn gan un blaid. Rhuthrasant ar Lundain, yr hon ar 
y pryd oedd yn cynwys tua 50,000 o ddinaswyr Rhufeinig; 
taniasant ei phedwar cwr hi ar unwaith ; ac wedi anrheithio 
ei holl drysorau, a dinystrio y gwragedd a'r plant, gadaws- 
ant hi yn gydwastad a'r llawr. Yr un peth hefyd fti tynged 
Verulam (St. Alban), yr hon oedd ar y pryd yn amddiffynfa 
Rufeinig, yn nghydag amryw leoedd eraill yn y parthau 
hyny; canys dywed Tacitus fod 70,000 o Rufeiniaid, a'u 
cyngreirwyr, wedi syrthio y pryd hwnw yn y gwarchae ac 
ar y maes, cyn y frwydr fawr a ymladdodd Suetonius 
Paulinus. 

Nid yw Tacitus yn nodi ond dwy frwydr rhwng Buddug 
a'r Rhufeiniaid, ond noda Cassius, yr hanesydd Groegaidd, 
amryw. Ac mae yn anmhosibl penderfynu yn bresenol yn 
mha le yr ymladdwyd y frwydr fawr derfynol. Dywed Ta- 
citus mai ar fin Epping Forest, yn agos i Lundain, ac i 
Buddug, ar ol colli y frwydr, roddi terfyn ar eiheinioes trwy 
wenwyn; ond cyfeiria y traddodiadau Cymreig at " Sarn 
Gwyddelin," yn agos i Gaerwys, yn Swydd Frlint, fel y man 
y bu farw Buddug; ac yn hyn cefnogir hwy gan Dion Cas- 
sius, yr hwn a ddywed na enillodd y Rhufeiniaid y frwydr 
hono mor rhwydd ag y mynai eu haneswyr hwy eu hunain i 
ni gredu ; ond bod y fuddugoliaeth wedi bod am ysbaid yn 
dra amheus, ac i lawer o'r Prydeiniaid ddianc o'r galanastra, 
ac ymroddi i ryfel a'u gelynion drachefn ; ond i Buddug yn 
y cyfamser farw o glefyd, ac i'w chydwladwyr ei chladdu 
gyda pharch ac anrhydedd o'r mwyaf. 

Yn ol yr hanesydd Tacitus, y mae araeth Buddug i'w mil- 
wyr, tra yn sefyll yn ei cherbyd a'i gwaewffon yn ei Haw, yn 
un o'r tair engraifft hynaf o hyawdledd Prydeinig ag sydd 



126 BUDDUG, NEU BOUDICCA. 

mewn bodolaeth, ac yn orlawn o'r dyddordeb mwyaf ; gan 
ei bod yn arddangosiad o gyflwr gwladol, meddyliol, a 
moesol cenedl y Cymry yn y cyfnod bore hwnw, pryd nad 
oedd ond un egwyddor, sef hawl y cryf ar y gwan, yn llyw- 
odraethu holl genedloedd y byd. Wele aralleiriad o'r ar- 
aeth'gan Edwin Hefin Jones: 

ANERCH BUDDUG I'W MILWYR. 

Nac ofnwch hwy ! Ond ofnwch bob rhyw rwyg 

A chynen yn ein mysg. Hwn yw y pla 

A ysodd ein cadernid! dyma'r gwarth 

Draddododd Brydain i'w trugaredd hwy, 

Ac eto sydd yn gadwen am ein gwddf ! 

Un ergyd unol ac encilio wna 

Holl filwyr Rhuf ain . Deuwch megys un ' 

Mae rhyddid angeu ini'n ddengmil gwell 

Na byw yn gaeth, er mewn hualau aur. 

Meddyliwch am eich plant, eich tai, eich tir ; 

Eich rhyddid a'ch iawnderau, pa le maent ? 



A gaiflf yr estron eto'n pen i lawr ? 

A welir ni drachefn yn dwyn ei iau, 

Ac yn gaethweision gwael i'w weision ef ? 

Na, byddwch wyr ! a mawr ein gwobr f ydd . 

Deng mil a thrigain eisoes welsom ni 

Yn codi yn ein herbyn ; heddyw, hwy 

Yn llwch a lludw yn y ddaear y'nt ! 

A'r dengmil hyn, er maint eu glewder hwy, 

Os byddwn unol, syrthiant yr un modd ; 

Ac yna gwyn ein byd ! nid erys un 

O honynt mwy o fewn ein hanwyl wlad ! 

Nac ofnwch hwy ! ond ofnwch bob rhyw hud 

Ac ystryw ffals i dori'n hundeb hwn. 

Tra byddwn yn gytun, ein heiddo ni 

Fydd Prydain a'i meddianau. Nid oes neb 

A ddichon ein hysbeilio, tra y bydd 

Unoliaeth a gwladgarwch yn ein mysg ! 

I'r gad! i'r gad! ac oni chonc'rwn hwy, 

Yn barod 'rwyf i farw megys milwr, 

A'm cledd yn goch gan waed fy ngelyn ! 

Fel benyw, hyn yw'm penderfyniad i: 

Os tybiwch chwi, sydd wyr, nad yw yn ddoeth, 

Cewch fyw a marw yn gaethweision oil ! 



BRAD Y CYLLYLL HIRION. \2J 

BRAD Y CYLLYLL HIRION. 



GORESGYNIAD Y SAESON. 

Erbyn canol y burned ganrif yr oedd y Rhufeiniaid wedi 
cilio yn llwyr o Brydain, ond gadawsant wythen o waed 
Rhufeinig ar ol, trwy ymgymysgiad a'r Brytaniaid. Gad- 
awsant yr yirys yn llawn terfysgoedd blin, y rhai achosid yn 
benaf gan ruthriadau ysbeilgar Albaniaid a Gwyddelod, a 
elwid Pictiaid a Scotiaid. Wedi i'r Rhufeiniaid wrthod cyn- 
orthwy, gwahoddwyd llwyth o estroniaid Germanaidd a el- 
wid Saesoniaid, drosodd i Brydain i ymladd yn erbyn y 
llwythau anhywaeth hyn. Yn mhlith penaethiaid o fri per- 
thynol i'r Saesoniaid yr oedd dau frawd, Hengist a Horsa, a 
derbyniasant hwy gais Gwrtheyrn, y Prydeiniwr, am ddyfod 
drosodd i'w gynorthwyo. Daethant gyda thair Hong, yn 
cynwys un-cant-ar-bymtheg o wyr, a thiriasant yn ynys 
Thanet. Rhoddodd Gwrtheyrn yr ynys hono yn anrheg 
iddynt, a bu yn gyrchfan fanteisiol iddynt yn ystod eu 
forwydrau a'r Prydeiniaid am ugeiniau o flynyddoedd. Ar ol 
iddynt orchfygu y Pictiaid a'r Scotiaid, a'u hymlid i'w nodd- 
feydd gogleddol, daeth i'w bryd wneyd ymgais i feddianu y 
wlad hon eu hunain. Anfonasant adref i geisio ychwaneg o 
nerth. Daeth dwy-long- ar-bymtheg drosodd eilwaith, yn 
•cludo pum mil o wyr, Gwnaethant gytundeb a'r Pictiaid a'r 
Scotiaid. Y^mladdwyd brwydr fawr yn Aylesford yn y 
ilwyddyn 455. Diorseddwyd Gwrtheyrn oblegid iddo anfon i 
.gyrchu Saeson i'r wlad, a chodwyd Vortimer ei fab i'r or- 
sedd yn ei le, yr hwn oedd yn awr yn llywyddu y milwyr 
Prydeinig. Lladdwyd Horsa, a gadawyd llywyddiaeth ei 
^ydwladwyr yn Haw Hengist a'i fab Eric. Dylifai adgyf- 
nerthion yn barhaus o Germani, ond daliai y Prydeiniaid yn 
.gyndyn a di-ildio. O'r diwedd gorfodwyd hwy i roddi 
iffordd ; yr oedd Hengist wedi ymgynddeiriogi wrth eu cyn- 
•dynrwydd, a thorodd hwy i lawr o'r trwch, yn ofleiriaid a 
phobl gyffredin, yn wyr, gwragedd a phlant, yn ddiwahan- 



128 BRAD Y CYLLYLL KIRION. 

iaeth. Dinystriodd holl adeiladau y wlad, a gwnaeth ei 
gwyneb yn adfeilion anghyfaneddol. Ffodd llawer o'r trig- 
olion i fynyddoedd Cymru, ac aeth eraill allan o'u gwlad, 
ymsefydlasant yn nhalaeth Armorica, a rhoddasant iddi yr 
enw Brittany (Prydain Fechan), yr hon yw Llydaw. 

Fel un rheswm am fuddugoliaeth y Saeson, dywed yr ys- 
grifenwyr Prydeinig yr hyn a ganlyn : Fod gan Hengist 
ferch hynod o brydweddol o'r enw Ronwen (Rowena), ac 
iddo ei defnyddio yn offeryn i eangu ei ddylanwad ar Gwr- 
theyrn. Gwnaeth Hengist wledd, gwahoddodd Gwrtheyrn 
yno, a dygodd ei ferch i ymgrymu ger ei fron, a rhoi anrheg 
iddo. Hudwyd yntau gan ei glendid a'i boneddigrwydd, 
ac ni orphwysodd nes ei chael yn wraig. Pan fu farw Vor- 
timer (trwy ei wenwyno gan Ronwen, medd rhai), adferwyd 
Gwrtheyrn ei dad i'r llywodraeth ; gwnaed gwledd fawr gan 
Hengist yn Stonehenge, a gwahoddodd holl dywysogion 
Prydain yn nghyd i gael gwneyd cytundeb heddwch. Ond 
ar ganol y wledd, gwaeddodd Hengist, " Tynwch etch cledd- 
yfau, " a lladdwyd tri chant o dywysogion Prydeinig yn y 
fan, a daliwyd Gwrtheyrn yn garcharor. Mae llawer o'r 
awduron yn amen gwirionedd yr hanesion uchod; ac eraill 
yn eu credu a'u cadarnhau. 

A barnu oddiwrth weithiau gwahanol haneswyr, adyn o 
ddyn oedd Gwrtheyrn, ac y mae melldithion beirdd a hanes- 
wyr Cymreig a Seisonig (gydag eithriad neu ddwy) yn ei 
osod yn mhlith bradychwyr anfataf y byd. Ond y mae un 
hanesydd Cymreig, sef Gweirydd ap Rhys, yn awgrymu fod 
golwg arall i'w gymeryd ar gymeriad a gweithredoedd 
Gwrtheyrn. " Nis gallwn," ebe fe, "weled dim sail yn 
ngwaith Gildas a Beda i ystyried Gwrtheyrn fel bradwr ei 
wlad a distrywiwr ei genedl. Yn wir, os cymharir y dar- 
luniad a rydd Gildas o'r breninoedd oedd yn cydoesi ag ef ei 
hun a'r hyn a ddywed am Gwrtheyrn, mor belled ag y 
gwyddai Gildas, y mae yn tra rhagori ar y rhai hyny. Cy- 
huddai Gildas ei gydoeswyr breninol o haerlmgrwydd, twyll, 



DEWI SANT. 129 

lladrad, gormes, trachwant, gwastrafr", anlladrwydd, a phob 
aflendid braidd yn un chwant ; pan mai yr unig gyhuddiadau 
a ddwg yn erbyn Gwrtheyrn yw gormes a dallineb meddwl. 
Pe buasai Gildas, oedd yn ysgrifemi yn mhen llai na chan 
mlynedd ar ol Gwrtheyrn, yn gwybod ei fod yn euog o ryw 
gamweddau heblaw y pethau a nodwyd, y mae yn amlwg 
oddiwrth ei ymddygiad ef at bawb ond Rhufeiniaid, y buasai 
yn eu hadrodd ' heb ddim blewyn ar ei daf od. ' Gan hyny, 
rhaid mai pethau wedi eu dyfeisio yw yr holl frad, a'r twyll, 
a'r anlladrwydd, a'r cyffelyb ysgelerderau a briodolir i 
Gwrtheyrn gan ysgrifenwyr diweddarach na Gildas a Beda." 
Pa wedd bynag, fel carnfradwr y mae Gwrtheyrn wedi, ac 
yn, ac yn debyg o gael ei ystyried gan y Cymry yn mhob 
oes, o amser Gildas a Beda, yn y burned ganrif, hyd y 
dydd hwn. 



DEWI SANT,* 



GAN PROFF. O. M. EDWARDS, M. A. 

' ' Will you mock at an ancient tradition, begun upon an honorable 
respect, and worn as a memorable trophy of predeceased valor ! ' 
Shakespeare. Henry V. v. 1. 

Blodeuodd saint Cymru rhwng y flwyddyn 300 a'r flwydd- 
yn 700; yn enwedig yn y cyfnod rhwng 450 a 600. Yn ys- 
tod y cyfnod diweddaf hwn yr oedd Dewi Sant yn by w. Yn 
yr adeg hono yr oedd Gwyddyl paganaidd, rhai wedi ymfudo 
o'r Iwerddon, hyd ororau gorllewinol Cymru. Darostyng- 
wyd hwy gan Gunedda Wledig a'i deulu, yn enwedig gan 

*Gweler Rees 1 Cambro-British Saints, am fuchedd Dewi gan Rygyf- 
arch ; Y story a Brenhinedd y Brytanyeit, gan Sieffre o Fynwy, yn ail 
gyfrol Rhydychen (J. Gwenogfryn Evans, 7 Clarendon Villas Oxford) o 
Lyf r Coch Hergest; Giraldus Cambrensis De Legendis Sanctorum yn 
y Rolls Series, a chrynodeb yn llyfr Henry Owen ar " Gerald the Welsh- 
man" (London, Whiting & Co.), tud. 148 — 152; Iolo Goch, cywydd i 
Ddewi Sant, yn rhoddi y traddodiadau ar gan, Cymru i. 66. 



130 DEWI SANT. 

Gaswallon Law Hir a Maelgwn Gwynedd. Y mae traddod- 
iad yn cysylltu Dewi a'r teulu hwn ; dywedir ei fod yn wyr i 
G-eredig, mab Cunedda Wledig, A'i waith ef oedd pregethu 
yr efengyl i'r Gwyddyl oedd wedi eu gorchfygu — gwelwn 
Badrig yn eu gadael, a Dewi yn dod atynt yn ei le. Ni 
wyddom fawr i sicrwydd am Ddewi, ond mai cenadwr oedd. 
Eithr y mae ei enw wedi aros yn hanes Cymru, gan enill 
•clod o ddeffroad i ddeffroad. Y mae i bob deffroad fn yn 
Nghymru ei agwedd grefyddol, a Dewi Sant ydyw cynrych- 
iolydd yr agwedd hon. Pryd bynag y deffry Cymru, deffry 
ei theimlad crefyddol hefyd ; gydag Arthur bob amser daw 
Dewi Sant. 

Yn yr unfed ganrif ar ddeg achubwyd Cymru rhag ar- 
.glwyddi Normanaidd y goror gan Rhys ab Tewdwr, tywysog 
y Deheubarth, a Gruflydd ab Cynan, tywysog Gwynedd. 
Adeg deffroad oedd eu hadeg hwy, adeg chwilio hanes Cym- 
ru. A chyn marw Gruffydd ab Cynan yn 113 7, yr oedd es- 
gob Tyddewi wedi cyhoeddi annibyniaeth grefyddol Cymru 
trwy hawlio bod yn archesgob iddi. Yr adeg hon yr ysgrif- 
enodd Sieffre o Fynwy yr hanes Cymru sydd, er pob dych- 
ymyg anghywir, wedi rhoddi cymaint o'u mater i lenydd- 
iaeth Seisnig a Chymreig. A chyn iddo ef ysgrifenu ei 
11 hanes," yr oedd Rhygyfarch wedi ysgrifenu hanes buchedd 
Dewi Sant. Bu Rhygyfarch farw tua 1097, yn y drydedd 
flwydd a deugain o'i oed. Mab oedd i Sulien Esgob, y 
doethaf y ddoethion y Brytaniaid, a thybid na chyfododd neb 
cyffelyb iddo yn yr oesoedd. Felly ysgrifenwyd hanes Dewi 
i ni tua phum cant o flynyddoedd wedi ei farw. A dyma 
ei hanes. 

. Mab oedd Dewi Sant i Sandde, fab Ceredig, fab Cunedda; 
ac olrheinir ei achau i Eirdolen, mab chwaer Mair, mam yr 
Iesu. Ychydig cyn geni Dewi daeth Padrig i'r glyn a elwir 
Glyn Rhosyn ; ac wedi gweled prydferthwch y fro pender- 
fynodd arosyno. Ond daeth angel ato, adywedodd — "Rhaid 
i ti adael y lie hwn i fab na aned eto. " 



DEWI SANT. . 131 

" Paham y trin yr Arglwydd ei was fel hyn ? " ebe Padrig. 
* ' Mi a'i gwasanaethais ef er yn fab drwy ofn a chariad, a 
dewisodd o'm blaen i tin na aned, ac un na enir am ddeng 
mlynedd a'r hugain. " Anfonodd yr Arglwydd angel i da- 
welu y sant anfoddog. Gwnaeth yr angel iddo godi ei olwg, 
o le yn Nglyn Rhosyn a elwir eto yn Eisteddfa Badrig, a 
dangosodd iddo ynys yr Iwerddon. I'r ynys hon yr oedd 
Padrig i gael bod yn apostol, yr oedd i ddyoddef ynddi, ac yr 
oedd Duw i fod gydag ef yn mhob peth a wnai. Cyn cych- 
wyn, cododd ddyn o'r morfa, oedd wedi marw er ys pymtheg 
mlynedd, ac aeth a hwnw gydag ef mewn Hong i'r Iwerddon. 
Ddeng mlynedd a'r hugain wedyn, ganwyd Dewi yn Nglyn 
Rhosyn. Mab brenin oedd ei dad, a mynaches oedd ei fam. 
Methodd Gildas bregethu pan oedd Non, mam Dewi, yn 
mysg ei wrandawyr, a phroffwydodd y byddai i'w mab gael 
llywodraeth ar holl saint Cymru, cyn dydd y farn, ac wedyn. 
A phan fedyddiwyd Dewi, cododd ffynon yn y lie ; a chaf odd 
yr hen wr dall a'i daliodd ei olwg. 

Daeth tymor addysg. Dysgodd Dewi ei wersi cyntaf a'i 
Salmau yn Henllwyn ; a gwelwyd colomen yn ei ddysgu, a 
phig aur ganddi. Yna aeth at Bawl Hen, yr hwn a ddysg- 
odd yr Ysgrythyrau iddo. Ryw ddiwrnod cafodd Pawl Hen 
fod ei olwg yn gwanhau, a gofynodd gyngor ei ddysgyblion 
beth a wnai. Yn olaf un gofynodd i Ddewi edrych ar ei 
lygaid, a rhoddi ei gyngor. " Ni edrychais yn dy wyneb,'' 
ebe Dewi, "yn ystod y deng mlynedd hyn." Synodd Pawl 
Hen at ei ostyngeiddrwydd, a dywedodd wrtho — " Dyro dy 
law ar fy wyneb, a bendithia fy llygaid, a mi a fyddaf holl- 
iach." Wedi i Ddewi wneyd hyn, cafodd yr hen athraw ei 
olwg, a bendithiodd ei ddysgybl a phob bendith sydd yn yr 
Hen Destament a'r Newydd. 

Daeth amser gwaith, amser crwydro i bregethu hyd ororau 
Cymru, trwy Went a Morganwg ; ac o'r diwedd daeth Dewi 
i le o'r enw Hodnant, yn nglyn Rhosyn, gydag Aedan ac El- 
iud ac Ismael. Cyneuasant dan yno yn y bore glas, ac o'r 



132 DEWl SANT. 

tan cododd mwg mawr dros yr ynys, gan guddio y mor a 
llawer o'r Iwerddon, ac arosodd hyd bryd gosber. Gwelodd. 
Boia, tywysog y Gwyddyl, y mwg; ac aeth i ben craig uchel 
i alam. Pan ofynodd ei wraig iddo paham y galarai, ateb- 
odd — " Y gwr a gyneuodd y tan a feddiana'r wlad y ffordd y 
cerddo'r mwg. " "Yrwyt yn ynfydu," ebe y wraig, "cy- 
mer dy wyr, dos, a lladd yr hwn a gyneuodd y tan hwnw ar 
dy dir heb dy genad." 

Aeth y gwyr, ond ni fedrent wneyd niwed i Ddewi, gan 
ryw gryndod a ddaeth drostynt. Erbyn iddynt ddod yn ol 
yr oedd holl ddiadelloedd Boia — yn wartheg, ychen, ceffylau, 
defaid — wedi marw, a'u llygaid yn agored. Tybiwyd mai. 
gwaith y sant oedd hyn, gweddiwyd arno, rhoddwyd Hod- 
nant yn eiddo dros byth ; a daeth y diadelloedd yn fyw ac yn 
holKach. Nid oedd gwraig Boia yn foddlon ar hyn. Gal- 
wodd ei morwynion ati. "Ewch,"ebe hi, "hyd yr afon 
yssydd geyrllaw y sant, a diosgwch ych dillad, ac yn noeth 
dywedwch wrthunt geireu aniweir, kywilydus." Yr oedd 
cymdeithion Dewi am adael y lie, ond ni orchfygwyd Dewi 
gan yr ystryw hon ychwaith. Yna penderfynodd y wraig 
ddrwg alw sylw ei duwiau creulon trwy aberthu iddynt 
aberth dynol. Ac ebe hi wrth ei llysferch — "Tyr'd gyda mi 
i gneua i Dwyn Alun." "Mi ddof," ebe yr eneth. Wedi 
cyraedd dyfnder y glyn, gwnaeth gwraig Boia i'w llysferch 
roddi ei phen ar ei glin, ac yno lladdodd hi. Ond ni thyc- 
iodd hyn ychwaith ; ni ddaeth duwiau yr hen baganiaeth i 
wrthwynebu pregethwr Cristionogaeth. Ond daeth rhyw 
elyn i Foia heibio, pan nad oedd yn dysgwyl drwg, cafodd 
ei ddrws yn agored, a thorodd ei ben. 

Nid oedd ond ychydig o ddwfr rhedeg yn nglyn Hodnant ; 
gweddiodd Dewi am aber, ac yn yr aber yr oedd dwfr a. 
gwin. Cododd ffynonydd ereill yn y fro hefyd, a iacheid y 
cloffion a'r deillion ddoi iddynt. Ond, er hyfryted y fan, 
nid oedd bywyd hyd yn nod sant yn berffaith ddi-berygh 
Penderfynodd un o'i frodyr crefyddol roddi gwenwyn i 



DEWI SA N 

Ddewi mewn tamaid o fara. Daeth angel i ddweyd wrth 
Aedan am y perygl, ac anfonodd hwnw at Ddewi. Pan 
roddwyd y bar a gwenwynig yn ei law, torodd Dewi ef yn 
dri darn — rhoddodd y darn cyntaf i ast safai gerllaw, yr hon 
a syrthiodd yn f arw yn y fan ; rhoddodd yr ail i fran oedd yn 
eistedd ar gangen coeden onen uwch ben, a syrthiodd y fran 
i lawr i'r nant ; bwytaodd y trydydd darn ei hun, ac ni ddyg- 
wyddodd iddo niwed. 

Wedi hyny yr oedd Cymanfa Brefi. Yr oedd yr holl Gymry 
yno — yn dywysogion, yn esgyb, yn gyfreithwyr, yn werin. 
Yr oedd eisieu tin i wrthwynebu Pelagiaeth, ebe un hanes. 
Yr oedd eisiau un, meddai hanes arall, y gallai yr holl dyrfa 
gly wed ei lais ; ac os ceid un felly, yr oedd i fod yn ben ar 
holl saint Cymru. Treiodd llawer un, ond ni chlywai un ran 
o ddeg o'r bobloedd ef. Yna cododd Pawl Hen i ddweyd 
fod yn Mynwy wr ieuanc hardd a rhinweddol, yn caru Duw 
ac yn cael ei garu gan Dduw, ac angel gydag ef, yn ddysg- 
awdwr ac yn archesgob. 

Pan glywodd y saint hyn, anfonasant genadon at Ddewi. 
Gwrthododd eu galwad ddwywaith, ond daeth pan anfonwyd 
Deiniol a Dyfrig ato. Ar y ffordd cyfarfyddodd gwraig 
hwynt, ac yr oedd ei hunig fab yn gorwedd yn f arw. Gwedd- 
iodd Dewi, daeth y bachgen yn fyw. Wedi cyraedd y dyrfa, 
bu yn gwrthod pregethu am beth amser. Ceisient wneyd 
iddo sefyll ar ben bryn, eithr ar y gwastad y mynodd sefyll. 
Wrth iddo bregethu, a llais clir fel udgorn, am gyfraith ac 
efengyl Crist, cododd y ddaear yn fryn odditano. Y mae y 
bryn yn aros eto, ger Llanddewi Brefi. 

Wedi hyn aeth clod Dewi Sant drwy y wlad, a gosodwyd 
ei awdurdod ar yr holl wlad o Dowi i Deifi. Ac o'r diwedd 
daeth llais Duw ato i ddweyd y cai adael y byd drwg, ac y 
doi prydferthwch nef a daear i'w gyfarfod ar y dydd cyntaf 
o Fawrth. Pan glywsant yr oedd saint a myneich yn cwyn- 
fan ; gofynai y dysgyblion pwy a'i dysgai, yr offeiriaid pwy 
a'u cynorthwyai, y breninoedd pwy a weddiai drostynt; yr 
oedd pawb yn wylo, i'r baban ar y fron. 



134 DEWI SANT. 



edd 



Y cyntaf o Fawrth, yn nghylch canu y ceiliog, yr oedd 
angylion wedi llenwi Tyddewi a llawenydd ac a chan, ac yr 
oedd yr haul yn tywynu ar lengoedd dysglaer o angylion pan 
ddaeth yr Iesu i geisio Dewi Sant. Wedi ei newyn a'i sych- 
ed, wedi ei anwyd a'i lafur, wedi ei ddiiwest a'i gardodau, 
wedi ei ofidiau a'i demtasiynau a'i feddwl am y byd, aeth 
Dewi Sant i wlad goleuni heb ddiwedd, gwlad gorphwys heb 
lafur, gwlad llawenydd heb dristyd, gwlad buddugoliaeth a 
chlaerder a thegwch, gwlad iechyd heb ddolur, gwlad ieu- 
enctid heb henaint, gwlad heddwch heb gynen, i ganu mawl 
Crist gyda'r angylion a'r saint. 

Casglodd Rhygyfarch draddodiadau, a gvvnaeth hanes 
Dewi o honynt. Ond y mae wedi .rhoddi lliw ei oes ei hun 
arnynt — awydd Cymru yr unfed ganrif ar ddeg am undeb ei 
saint a'i hanibyniaeth. Wedi marw Rhygyfarch, daeth Gir- 
aldus Cambrensis, ac efe ymladdodd frwydr olaf Cymru am 
ei hanibyniaeth eglwysig. Wrth ddadleu ger bron Innocent 
Bab mai i Eglwys Rufen yn uniongyrchol yr oedd Eglwys 
Cymru wedi ymostwng, ac nid trwy Eglwys Loegr — wrth 
ddadleu hyn dywedodd hanes Dewi Sant. Cread dychymyg 
oedd archesgobaeth Tyddewi, ond yr oedd annibyniaeth Eg- 
lwys Cymru yn ffaith. Yn ei hanes Dewi dywed rai pethau 
newyddion — megys hanes gwenyn yn myned i'r Iwerddon o 
Dyddewi, a hanes yr angel ddaeth i orphen mewn llythyren- 
au aur yr efengyl oedd Dewi ar ganol ei hysgrifenu. Tua 
1323, claddwyd Giraldus yn Nhyddewi, wedi methu enill ei 
hanibyniaeth i Eglwys Cymru, yr hon hyd heddyw sydd dan 
lywodraeth un o archesgobion Lloegr. 

Ond er nad oedd cartref Dewi yn archesgobaeth, yr oedd 
mewn bri mawr yn mysg y Cymry. Llawer pererin fu yn 
teithio yno, dros fryniau moelion Penfro, gan dybied fod 
dwy siwrne i Dyddewi yn gymaint o les i'w enaid a phe 
crwydrasai ar bererindod i Rufen ei hun. Yn nghanol rhyf- 
eloedd cynyrfus Owen Glyn Dwr yr oedd Iolo Goch yn hir- 
aethu am y llecyn tawel pell arlan mor Dyfed. 



DEWI SANT. 135; 

" Gwyddwn lie mynwn fy mod, 
Ys deddfol yw'r Eisteddfod, — 
Yn Maenol Ddewi'm Mynyw, 
Mangre gain, myn y grog, yw, 
Yn Nglyn Rhosyn mae'n iesin, 
Ag oliwydd, a gwydd, a gwin ; 
Ademig, miwsig, a moes, 
A gurlef gwyr, ag arloes ; 
A chytgerdd hoyw, loeyw lewyrch, 
Rhwng organ achlan a chlych ; 
A thuriblwm trwm tramawr, 
Yn bwrw sens i beri sawr ; 
Nef nefoedd yn gyhoedd gain, 
Ys da tref , ysdad Rhufain ; 
Paradwys Gymm lwys lefn, 
Por dewis-drefn pur dwys-drefn." 

Lie tlws yw Tyddewi, lie tawel, un o lecynau prydferthaf 
Cymru. Y mae yr eglwys gadeiriol mewn gwell trefn nag 
y bu er y Diwygiad Protestanaidd, ond y mae hen balas yr 
esgob yn adfeilion. Rhed aber dryloew o adfeilion y palas,. 
neu o ryw ffynonau rhinweddol sydd ynddynt, ac ymdroella 
dan furmur, fel genethig yn myned adre o'r capel, drwy y 
dyffryn bach tlws tua'r mor. Nid rhosynau na blodau gardd 
sydd yn tyfu yno, ond blodau gwylltion Cymru — llysiau'r 
mel a chwilys yr eithin, blodau'r grug a hesg, eithin arhedyn 
Mair. Ac y mae y dyffryn yn ddarlun o brydferthwch a sir- 
iolcleb iechyd. A meddyliwn am y blodau y gellid dweyd. 
am danynt eiriau Iolo Goch am offeiriaid Dewi, y "cain gler- 
fu'n canu gloria " ar ei fedd — 

" Engylion nef yn nglan nant." 

Yn 1228 y gwnaeth Calixtus Bab Ddewi yn sant. Ac y- 
mae Cymry wedi ei dderbyn yn nawdd sant cenedlaethol.. 
Eleni sonir am ei enw mewn gwledydd na wyddai ef ddim 
am danynt, ac yn ei iaith ei hun, gan rai yn gwisgo yr hen 
geninen werdd. Gwyn fyd Cymru fod ganddi Ddewi yn. 
Sant. Puro a sancteiddio oedd ei waith, gyru ymlusgiaid. 



136 CWYMP CYNDDYLAN. 

gwenwynig ac ysbrydion afian o'r wlad. Er fod llawer can- 
rif er y 

" Duw Mawrth calan, Mawrth y medd, 
I farw aeth ef i onvedd." 

y mae ei waith, er pob rhwystrau, yn myned yn mlaen. A 
chyn hir, pan berffeithir sobrwydd a glendid a gwirionedd 
yn Nghymru, gellir dweyd am holl wlad y bryniau fel y dy- 
wedid unwaith am dir Dewi — 

' ' Ni sang cythraul brychenlyd 
Ar ei dir byth, er da'r byd." 



CWYMP CYNDDYLAN. 



Cynddylan ab Cyndrwyn oedd ryfelwr dewr o'r chweched 
ganrif, a thywysog ar y rhan hono o Bowys, ag a gynwysai 
■y wlad o amgylch Amwythig, gerllaw i'r hwn le yr oedd 
Pengwern, llys Cynddylan. Bu yn noddwr i Llywarch Hen 
yn mlynyddoedd ei aflwydd, a chanodd y bardd godidog 
liwnw alarnad dra theimladol ar ei drancedigaeth. 

" Ystafell Cynddylan ys tywyll heno." — Llywarch Hen. 

Ystaf ell Cynddylan ys tywyll yw heno, 

A thristwch yn Mhengwern osododd ei sedd ; 

Draig Powys nid ydyw ! mae'r dewr wedi syrthio ! 
Ar waedlin ei fynwes gloddestodd y cledd ! 

Cynddylan a gwympodd! alaethwch, Frythoniaid ! 

Ei amrant a gatiwyd ar ruddwawr faes cad ; 
Frythoniaid, alaethwch ! gan gleddyf estroniaid 

E syrthiodd dros ryddid a breintiau eich gwlad . 

Ei lais ydoedd ruad croch daran o'r wybren, 

Pan ruthrai ar warthaf y gelyn mor hy' ; 
pelydrau ei lafnau oedd fflachiad y fellten, 

Ac arswyd a chryndod g)i:eithient ai lu. 



CYFLAFAN MORFA RHUDDLAN. I 37 

Ei lygad oedd lygad craff-dreiddiol eryrod ; 

Na'r iwrch ar y doldir mwy gwisgi ei droed; 
Ei fraich ydoedd genad marwolaeth a difrod ; 

A'r gelyn ni chanfu ei gefn ef erioed. 

Ond darfu y gwron ! yn mreichiau gogoniant 

Ei asgre drywanwyd gan falch feib y Sais ; 
Ond Cymry ei ddewredd byth byth nid anghofiant, 

Tra cerir gwroldeb, tra cas fyddo trais. 

Ei f eibion mawrfrydig sydd oer gelaneddau ; 

O'i gleddyf a'i darian yn deilwng pwy sy ? 
Pwy faedda y gelyn, gan ymladd y brwydrau? 

Pwy rwyf ei deyrnwialen ? pwy arwain ei lu ? 

Alaethwch, alaethwch ! rianod teg Powys, 
A gwlithwch eich llofnau a deigr er ei fwyn : 

Os Hew oedd pan ruai ar elyn — cariadus 
A thyner f el oenyn oedd ef dan eich swyn . 

Daw heulwen yr haf dd}^dd i euro y bryniau ; 

I anerch y wawrddydd daw adar y twyn ; 
Ond byth ar Gynddylan ni wen haul y borau, 

A'i gwsg ni ddadebra peroriaeth y llwyn. 

Ei isel obenydd yw'r glaswellt mathredig; 

Cofarwydd i nodi ei fedd nid oes un ; 
Ei amdo yw'r llurig; a'i filwyr cwympedig 

O'i amgylch yn dryfrith a hunant eu hun. 

Alaetha, O Gymru! mam dirif lu dewrion, 

Anobaith hyll drosot a daena ei dudd ; 
Draig Powys a rifir yn gymhlith a'r meirwon, 

A neuadd llawenydd sy'n dywell a phrudd. 

— Daniel Silvan Evans 



CYFLAFAN MORFA RHUDDLAN. 



[yn y flwyddyn 795 o. c. ? fel y tybir.] 

Yn sicr nid oes unrhyw ddygwyddiad yn hanesyddiaeth 
hen na diweddar Cymru, wedi gadael argraff ddyfnach a 
mwy parhaol ar gof, adgof a theimlad y cyhoedd Cymreig, 
na'r argraff ddofn sydd yn aros hyd heddyw trwy yr adgof 



138 CYFLAFAN MORFA RHUDDLAN. 

am Gyflafan Morfa Rhuddlan, a'r amgylchiadau hanesyddol 
a ddargrybwyllir gan y gyflafan a'i chysylltiadau. 

Y crybwylliad cyntaf am Rhuddlan, ydyw yrun a gof- 
noda y frwydr fawr rhwng y Sacsoniaid, o dan lywyddiaeth 
Offa, brenin Mercia, a'r Cymry o dan gadlywyddiaeth Car- 
adawg, yr hwn a elwir gan y Parch. R. W. Morgan, Tre- 
gynon, yn Dywysog Powys, ac yn ben-cadlywydd byddin y 
brenin Cynan ; ond gan haneswyr eraill yn frenin Gogledd 
Cymru. [Bu Caradog (Caractacus) cyn hyny, yr hwn a an- 
farwolodd ei htm trwy ei ryfeloedd yn erbyn goresgyniadau 
mynych y Rhuf einiaid. ] 

Yr oedd y Sacsoniaid, o radd i radd, wedi meddianu y gyf- 
ran eangaf o'r deyrnas, ac wedi sefydlu y saith teyrnas, yr 
hon a adwaenid wrth yr enw Heptarchy — y Seithlywiaeth. 
Ond, fel y dywed Edward Parry, yn ei Royal Visits and Pro- 
gresses : " Pa fodd bynag, nis gwiw tybied na wnaeth y 
Brythoniaid unrhyw wrthsafiad yn erbyn y sefydliadau Seis- 
onig," yr olaf o ba un ydoedd Anglia Ddwyreiniol, yn cyn- 
wys Sir Gaergrawnt, Suffolk, Essex, Norfolk ac ynys Ely — 
teyrnas a ddechreuwyd gan Offa yn y flwyddyn 575, ac a bar- 
haodd am 353 o flynyddoedd, yn ystod teyrnasiad pymtheg o 
freninoedd. Rhaid mai disgynydd o'r Offa hwnw oedd yr 
un a fynai ddarostwng Cynan (neu Caradawg ab Gwyn), ac 
a lywiai y fyddin Seisonig ar Forfa Rhuddlan, yn gymaint a 
bod pob hanesydd y gwyddom ni am dano (oddigerth Mor- 
gan, Tregynon), yn cytuno mai yn y flwyddyn 795 yr ym- 
laddwyd y frwydr fyth-gofiadwy hono, Dywed Morgan mai 
yn 792 y bu'r frwydr a'r gyflafan. Yr oedd Rhodri Moel- 
wynog wedi olynu Idwal i'r orsedd yn y flwyddyn 720. Efe 
a orchfygodd Ethelard, yn Heilyn, Cernyw, yn y flwyddyn 
728; a thrachefn yn Ngharth Maelog, Gwynedd, y flwyddyn 
ganlynol; a'r drydedd waith yn Mhenycoed, Morganwg, 
yn 730. Ymladdwyd dwy frwydr yn 733 ar fryniau Carno, 
y rhai a eilw Morgan yn Carnau, yn Morganwg, rhwng Eth- 
elbald a Rhodri, yn yr olaf o'r rhai y cafodd Rhodri ei orch- 






CYFLAFAN MORFA RHUDDLAN. 139" 

fygu. Bu Rhodri Moelwynog farw yn 755, ac olynwyd ef 
gan Cynan. Yr im flwyddyn, yn ol Morgan, cwympodd y 
penaeth Seisonig Ethelbald mewn gwrthryfel gwladol yn er- 
byn Benred, yr hwn trwy gael ei alltudio, a wnaeth ffordd i 
Off a i orsedd Mercia. Hawliai Off a y Ddraig Euraidd — ar- 
wyddltm uchafiaith milwrol Prydain — yr hon a gedwid yn 
Sacsonia Orllewinol b3rt.l1 wedi teyrnasiad Ifor. Gwnaed ym-- 
gais at benderfynu ar y llinell derfynol rhwng treftadaetfo 
y Cymry a'r Sacsoniaid yn y flwyddyn 780, trwy gytundeb 
rhwng Cynan ac Offa. Yr hen linell derfyn ag oedd er's- 
oesoedd wedi gwahanu y Cymry oddiwrth en cymydogion yn 
Lloegria, ydoedd yr byn a elwid Clawdd Wat. Ond teimlai 
Offa nad oedd y clawdd hwn yn ddigon i atal rhuthrgyrch- 
oedd dinystriol y Cymry ar ei diriogaethau ef a'x gydfrenin- 
oedd Seisonig yr ochr draw i'r afon Hafren. Sefydlodd 
drefedigaeth o Sacsoniaid gerllaw yr Hafren a'r Wy ; ac fel 
diogelwch pellach rhag yrr. gyrchoedd diball y Cymry, gor- 
chymynodd wneyd clawdd dwfn a rhagfuriau uchel, yr hyn 
a ymestynai dros gan' milldir, ar draws glynoedd a dyffryn- 
oedd ac afonydd dyfnion. Y mae yn hawdd olrhain gwedd- 
illion y gwaith dirfawr hwn hyd y dydd heddyw, ac y mae 
yn cadw ei hen enw, sef Clawdd Offa. 

Rhoddodd cyfnod o heddwch gyfleustra i Offa gwblhau y 
clawdd rhyfedd hwn ; ond nid oedd y Cymry yn anymsyniol 
o'r dianrhydedd a'r niwed a wneid fel hyn i'w gwlad gan y 
brenin Mersiaidd. Dywed Parry en bod yn celu eu teimlad- 
au o dan gochl o ddifrawder, ond eu bod yn dirgel ddyfeisio 
cynllun i ddinystrio y gwaith, yr hyn a wnaethant or nos wyl 
St. Stephan. Ymosodasant ar y rhagfuriau a'r man wer- 
thyroedd a gyfodwyd yma ac acw ar hyd y clawdd, lladdwyd 
y gwarchluoedd, chwalwyd y gaerfa agosaf i Henffordd yn 
gydwastad a'r llawr, cymerwyd meddiant o ddinas Hen- 
ffordd, gyrwyd Offa ei hun ar ffo, ar ol ymladd yn ddewr, ac 
ysbeiliwyd a llosgwyd ei balas. Fel y buasai yn naturiol 
dysgwyl, enynodd hyn lidiowgrwydd a dialgarwch Offa. 



14° CYFLAFAN MORFA RHUDDLAN. 

Aeth i ganolbarth ei diriogoeth i fyfyrio a chynllunio dial- 
edd. Cyf eiriodd ei ddigofaint angerddol yn gyntaf yn erbyn 
y gwystl-ddynion yr oedd y Cymry wedi eu rhoddi iddo ar ol 
brwydrau blaenorol. Gorchymynodd iddynt gael eu cadw 
mewn caethiwed mwy, a dywed hanesydd neu ddau ei fod 
wedi erchi iddynt gael eu lladd ; ac wedi hyny fe gondemn- 
iwyd eu gwragedd a'u teuluoedd i gaethwasiaeth parhaol. 
Ffuifiodd Offa gyngrair a'r breninoedd Anglo-Sacsonaidd ; 
arweiniodd ei luoedd i Wynedd, gan chwythu bygythion a 
dialedd ar y Cymry ; ond aeth amryw flynyddau heibio heb 
i frwydr gyffredinol gael ei hymladd. Pa fodd bynag, yn y 
flwyddyn 795, cyfarfyddodd y pleidiau gelynol ar Forfa 
Rhuddlan, yn Sir Ffhnt, ac ymladdwyd y frwydr fawr a 
byth-gofiadwy. Tua machlud haul, cwympodd Caradog, 
gydag amryw o'i brif ryfelwyr, a bu gorfod i'r Cymry encilio. 
a gadael y Morfa gwaed-ystaenedig i'r gorchfygydd. Clud- 
wyd Offa hefyd i'w gartref gan elor feirch, a bu farw yn 
fuan wedi hyny o'r archollion a dderbyniodd yn y frwydr. 
Cynifer o'r Cymry a ddiangasant rhag y cleddyf a fuant feirw 
ar y Morfa trwy orllanw y mor, ac ni chlybuwyd byth air 
wedi hyny am y rhai a gymerwyd yn garcharorion. Cyfan- 
soddwyd yr hen alaw adnabyddus ac ardderchog, "Morfa 
Rhuddlan," medd traddodiad, gan delynor Caradog, mewn 
coffadwriaeth am y gyflafan hon. Y mae Bingley yr barnu 
fod yr alaw, o ran ei chyfansoddiant, yn llawer rhy gelfydd 
i fod yn perthyn i'r tywyll-oesau hyny, a dywed fod yn 
hawdd darganfod y rhaid ei phriodoli i gyfnod llawer diw- 
eddarach. Y mae Woodward, drachefn, o'r farn y gall fod 
yr alaw wedi ei chyfansoddi ar ol brwydr arall, ar yr un 
llecyn, yn y flwyddyn 1070. Ac yr ydys yn gwybod ddarfod 
i Forfa Rhuddlan fod yn olygfa llawer brwydr wyllt ac ys- 
tormus, yn ystod y rhyfeloedd cartrefol, a'r ymosodiadau 
tramor, y rhai a gadwent y Cymry-Brytanaidd bron yn ddi- 
seibiant yn maes y gwaed. Cyfansoddodd Ieuan Glan Geir- 
ionydd y penillion canlynol, seiliedig ar y traddodiad ; a dy- 



CYFLAFAN MORFA 'RHUDDLAN, 14I 

wedCeiriog mai " dyma y gan ardderchocaf o ran cywrein- 
rwydd, dwys-deimlad ac yni desgrifiadol, sydd yn yr iaith": 

Cilia' r haul, draw dros ael, bryniau hael, Arfon ; 

Lleni'r nos, sy'n nryn'd dros, ddol a rhos, weithion ; 

Pob rhyw chwa, ymaith a, gilia o'r llwyni ; 

Ar fy nghlust, draw mae ust, y don yn dystewi ; 

Dan fy mron, clywa'm lion galon, yn euro, 

Gan fawr rym, digter llym, wrth im' fyfyrio 

Ar y pryd, pan fu drud, waedlyd gyflafan, 

Pan wnaed brad, Cymru fad, ar Forfa Rhuddlan. 

Trwy y gwyll, gwelaf ddull teryll y darian, 
Clywaf si, eirf heb ri', arni yn tincian; 
O'r bwau gwyllt mae'n gwau, saethau gan sio; 
A thrwst mawr, nes mae'r llawr, rhuddwawr yn siglo : 
Ond uwch sain, twrf y rhai'n, ac ochain y clwyfawg 
Fry hyd nef , clywir cref, ddolef Caradawg — 
" Rhag gwneyd brad, ein hen wlad, trown ein cad weithian, 
Neu caed lloer, ni yn oer, ar Forfa Rhuddlan." 

Wele fron, pob rhyw Ion, Frython, yn chwyddo, 
Wele'u gwedd, fel eu cledd, fnamwedd yn gwrido, 
Wele'r fraich, rymus fry, 'n dyblu'r ergydion, 
Yn eu nwy' torant trwy lydain adwyon. 
Yr un pryd, Cymru i gyd, gyfyd eu gweddi, 
" Dod yn awr nerth i lawr yn ein mawr gyni, 
Boed i ti, O ein Rhi ! noddi ein trigfan, 
Llwydda'n awr ein llu mawr ar Forfa Rhuddlan."' 

Troswyf daeth, fel rhyw saeth, alaeth a dychryn, 
Och! rhag bost, bloeddiau tost, ymffrost y gelyn,. 
Ond O na lawenha, fel a wnai orchest, 
Nid dy rym ond dy Ri, ddug iti goncwest. 
Ow rhag braw, 'r dorf sy' draw'n wylaw o'r drysau 
Am lwydd cad Cymru fad — rhad ar eu harf au ! 
Mewn gwyllt fraw, i'r geillt fry, rhedy pob oedran 
Wrth wel'd brad, gwyr eu gwlad, ar Forfa Rhuddlan. 

Bryn a phant, cwm a nant, lanwant a'u hoergri, 
Traidd y floedd, draw i g'oedd cymoedd Eryri: 
Yr awr hon, y mae lion, galon hen Gymru 
Am fawr freg eu meib teg, gwiwdeg yn gwaedu. 
Braw a brys, sydd trwy lys, parchus Caradog, 
Gwaeddi mawr fyn'd i lawr flaenawr galluog^ 
Geilw'i fardd, am ei fwyn delyn i gwynfan, 
Ac ar hon, tery don hen Forfa Rhuddlan. 



142 Y DDAU LLYWELYN. 

Y DDAU LLYWELYN. 



CYMRU YN COLLI EI HANNIBYNIAETH AR FARWOLAETH " LLY- 
WELYN EIN LLYW OLAF, 1 282. 

Erbyn y flwyddyn 1200 yr oedd Normaniaid y cestyll a'r 
mynachlogydd wedi meddianu dwyrain a de Cymru, ac yr 
oedd y tywysogion Cymreig wedi codi ami gastell yn y gor- 
llewin, ac^ambell fynachlog. Yr un oedd awydd y tywysog 
a'r barwn — bod yn annibynol i drin ei denantiaid fel y myn- 
ai. Yr un oedd eu llenyddiaeth hefyd — chwedlau am Arthur 
a'i farchogion. Ond nid yr un oedd eu hiaith, ac nid yr un 
oedd eu brenin. Yr oedd brenin Lloegr yn ceisio cadw bar- 
wniaid y gororau dan ei iau ; yr oeddynt hwythau yn anfodd- 
lon i ufuddhau iddo, ond fel yr oedd yn rhaid iddynt wrtho 
pan yn rhyfela a'r Cymry. Ac yr oedd rhyw dywysog yn 
Nghymru yn ceisio bod yn frenin ar yr holl dywysogion 
eraill. Tua 1200 yr oedd y barwniaid trwy Loegr yn der- 
fysgiyd, a'r brenin John yn annoeth. Ni fedrai y brenin 
helpu barwniaid y gororau — dyna oedd adeg Cymru i ail 
godi ei phen ; ac yn yr amser hwnw y daeth tywysog gallu- 
ocaf Cymru — Llywelyn ab Iorwerth, wyr Owen Gwynedd. 
Adfeddianodd ranau helaeth o Gymru, gyrodd y Normaniaid 
o'i flaen o Gaerfyrddin, ac Abertawe, ac erbyn tua 12 10 y 
mae yn frenin ar Gymru i gyd — yn ddigon nerthol i herio 
holl allu Lloegr ranedig. Ceisiodd Henry III. orchfygu 
Cymru unwaith ac eilwaith, ond profodd yn ormodgorchwyl 
iddo. Teyrnasodd " Llywelyn Fawr " — a haedda yr enw, 
am 46 o flynyddau. Bu farw yn 1240 a chladdwyd ef yn 
Aber Conwy. Gadawodd ddau fab — Gruflydd, yr hynaf ac 
etifedd yr orsedd ; a Dafydd. Trawsfeddianwyd yr awdur- 
dod gan yr olaf, a thrwy gymorth Henry III. taflwyd Grif- 
fith i Dwr Llundain a chollodd ei fywyd wrth geisio dianc. 
Ymostyngodd Dafydd i frenin Lloegr a diraddiodd ei hun 
trwy roddi i fyny y tiriogaethau enillasai ei dad. Bu farw 



Y DDAU LLYWELYN. 143 

yn ddiblant a rhanwyd breniniaeth Cymru rhwng y ddau 
hynaf o feibion Gruffydd — Llywelyn ac Owain. Ceisiodd 
Owain a Dafydd (brawd ieuengach) drawsfeddianu y Llyw- 
odraeth oddiar Llewelyn ; ond gochfygwyd a eharcharwyd 
hwy; a daeth Llywelyn ab Gruffydd igymeryd lie ei daid fel 
brenin ar holl Gymru cyn 1256. Cyhoeddodd ryfel a Lloegr ; 
a bu llawer o frwydro rhwng lluoedd Llywelyn ag Edward 
I. am chwarter canrif. 

Yn 1277, arweiniodd Edward y fyddinSeisnig tua chyf eiriad Caerlleon 
Gawr ; croesodd y Ddyfrdwy, a chymerodd gestyll Flint a Rhuddlan. Yr 
oedd gan y brenin lynges fawr hefyd yn cydweithredu ag ef ar hyd y 
cyffiniau, ac yn tori rhwng Llywelyn a phob cyflenwadau o Sir Fon a 
lleoedd eraill . Felly gwarchaewyd ar y Cymry yn y mynyddoedd, a 
buan y daethant i ddyoddef yn drwm oddiwrth angen a newyn, Ofnai 
Edward anturio i wneyd rhuthr arnynt i'r mynyddoedd, a phenderfyn- 
odd adael i newyn eu dyfethayno. O'r diwedd aeth eu cyflwr yn an- 
nyoddefol, a gorfu i'r tywysog gwrol ymdaflu ar haelfrydedd ei elyn. 
Cyhoeddodd Edward y telerau yn nghastell Rhuddlan, Tachwedd 10. 
Yr oedd ar Llywelyn i dahi ,£50,000, rhoddi ei diriogaethau mor bell a'r 
afon Conwy i fyny, talu gwriogaeth i frenin Lloegr, rhoddi gwystlon am 
ffyddlondeb, a thalu ardreth flynyddol am Sir Fon, yr hon oedd i fyned 
at Loegr ar ol marwolaeth Llywelyn, os na fyddai etifedd gwrywgan yr 
olaf. Wedi hyny, rhyddhaodd Edward ef o'r swm arian uchod, gan y 
gwelai, mae yn debyg, fod yn anmhosibl eu talu. 

Ar ol hyn priododd Llywelyn ag Eleanor de Montfort, a bu Edward 
yn ddiwyd yn ceisio hudo pendefigion Cymru i droi yn erbyn eu tywys- 
og. Llwyddodd i droi Dafydd, brawd Llywelyn, o'i blaid; priododd ef 
a merch i iarll, a gwnaeth ef yn faron. Ond wedi i hwnw ddychwelyd 
i fysg ei gydwladwyr i fynyddoedd Cymru, taniwyd ef ag ysbryd Cym- 
reig, edifarhaodd am ei ffolineb, ac ymunodd a'i frawd i amddiffyn 
rhyddid ei wlad . Yr oedd y Saeson yn awr, yn ymfalchio yn eu budd- 
ugoliaeth ar y Cymry, yn fwy trahaus-falch a gormesol nag erioed. O'r 
diwedd cyffrodd eu sarhad ddigofaint y gorthrymedig, a chymerasant 
eu harfau i fyny eilwaith, gan ddewis yn hytrach gael eu lladd gan 
gleddyf eu gelynion, na goddef y fath orthrymder gwaradwyddus. Ar 
Sul y Blodau, 1282, rhuthrodd Dafydd argastellHawarden, eiddo Roger 
Clifford, y prif-ynad, lladdodd amryw oedd yno, a chymerodd Clifford 
yn garcharor. Taflodd hyn wreichionen i'r pylor, a chanlynodd gwrth- 
ryfel cyffredinol. Am beth amser enillai y Cymry y dydd, a gyrent 
Edward a'i wyr yn eu hoi gyda cholledion mawrion. Ond yr oedd yr 



144 Y DDAU LLYWEEYN. 

adgyfnerthion a ddylifai at Edward yn gwneyd achos y Cymry yn ano- 
beithiol. Heblaw pobl Lloegr, cyfiogodd Edward heidiau o filwyr tra- 
mor o ardaloedd y Pyrenees, y rhai oeddynt, fel y Cymry, yn gyfar- 
wydd a chilfachau mynyddig, a defnyddiwyd y rhai hyny mewn lleoedd 
nad allai byddin y brenin actio ; ac felly ymlidiwyd y Cymry allan o'u 
holl noddfeydd. Cymerodd Edward feddiant o Ynys Fon trwy offeryn- 
oliaeth ei lynges ; ond dyoddefodd golled drom wrth groesi y Fenai i 
Arfon . Gwnaethant bont fadau ar ei thraws, wrth le a elwid Moel y 
Don, yn agos l'r bont grogedig. Cododd y Cymry, dan lywyddiaeth 
Richard ap Walwyn, wrthgloddiau gyrerbyn ahwynt; acwedi gadael 
i nifer mawr o'r gelyn groesi, pan ddaeth y llanw i mewn, rhuthrasant 
arnynt, gyrasant hwy yn ol i'r afon, a gwnaethant alanastra echrydus. 
arnynt. Rhwng y cleddyf a'r afon, syrthiodd tri ar ddeg o farchogion, 
llawer mwy o ysweiniaid : ac amry w ganoedd (mil medd un) o draed- fil- 
wyr. Mewn brwydr ganlynol, gorfu i Edward ei nun ffoi i un o'r ces- 
tyll am nodded, a gadael Arglwyddi Audley a Clifford yn farw ar y 
maes. Wedi hyn parodd y brenin i Ieirll Caerloyw a Mortimer arwain 
byddinoedd eraill i fyny trwy y Deheudir, a dyfodo'r tucefn i Llywelym 
Pan ddeallwyd hyn, gadawodd Llywelyn ei wyr yn y Gogledd dan ofaL 
Dafydd ei frawd, ac arweiniodd fyddin i gyfarfod y byddinoedd new- 
yddion . Tybir iddo gael ei gyngori i wneyd hyn gan gyfeillion gau, er 
mwyn ei fradychu. Cyraeddodd ardal Llanfair-muallt, ac yn ddisym- 
wth cafodd ei hun am yr afon (Wy) a byddin Seisnig nerthol dan ar- 
weiniad Mortimer ; a thra yr oedd, wedi gosod rhan o'i wyr i amddiffyn 
pont oedd ar yr afon, yn aros amryw bendeiigion i ddyfod yn nghyd, 
mewn man neillduedig, heb un arf yn ei law, daeth haid o'i elynion 
arno, a brathwyd ef a phicell gan un Adam Francton, fel y bu farw„ 
Fel y canodd Mynyddog : 

Ar un o fryniau Buallt draw 

Fe safai'r dewr Llywelyn, 
A'i gleddyf gloew yn ei law, 

Gan edrych ar y gelyn ; 
A gwaeddai, " Filwyr dewch yn awr, 

I'r goncwest fawr neu drengu;" 
A dyma'i floedd wrth fyn'd i'r gad — 
" Yn enw Duw, ein hiaith, a'n gwlad, 

Y Ddraig, a rhyddid Cymru.'" 

Yn ngwaelod gallt ger maes y gwaed,, 

Pan ddaeth y frwydr i derfyn, 
Fe glywid trwst bradwrus draed,. 

A thwrf rhegf ey dd y gelyn ; 
Ac uwch tinciadau'r arfau dur„ 
Fe waeddai'r dewr wrth drengn :. 
" Doed mil o oesau eto i'r gad, 
Yn enw Duw, ein hiaith, a'n gwlad,. 
I gadw rhyddid Cymru." 



Y DEWR OWAIN GLYNDWR. 



MS 



Lladdwyd yno tua dwy fil o wyr. Torwyd pen Llywelyn, ac anfonwyd 
ef i Ruddlan at Edward, yr hwn a'i hanfonodd i Lundain, a choronwyd 
ef yn watwarns ag eiddew (arian, medd rhai) ; dygwyd ef ar bicell trwy 
ystrydoedd y ddinas, ac wedi hyny gosodwyd ef ar binacl y Twr, lie y 
bu am amser maith. Claddwyd ei gorff yn agos i'r man lie y syrthiodd.. 
Collodd y Cymry eu nerth pan gollasant euhanwyl dywysog Llywelyn,. 
ac ymostyngodd y rhan fwyaf o'u penaethiaid i Edward. Yn mhen tua. 
chwe mis. bradychwyd Dafydd, brawd Llywelyn, gan rai o'i gydwlad- 
wyr, a dygwyd ef a'i wraig a'i blant mewn cadwynau i gastell Rhudd- 
Ian. Galwodd Edward senedd yn nghyd yn Amwythig, a thraddodwyd 
Dafydd i gael ei lusgo gan geffyl i le y dienyddiad, ei grogi, llosgi ei 
ymysgaroedd, ei ddarnio yn bedwar, a gyru y darnau i wahanolbarthau 
y deyrnas; a chyflawnwyd y ddedfryd farbaraidd i'r llythyren. Anfon- 
wyd ei ben i'w osod yn ymyl pen ei frawd ar ben Twr Llundain. Yma 
terfyna annibyniaeth y Cymry, wedi iddynt ddal i'w amddiffyn mor 
wrol yn wyneb nerth mor anghyfartal, am wyth cant o flynyddoedd. 



CWM LLYWELYN. 



Ai hwn yw cwm Lrywelyn, 

Ai dacw'r dderwen fu 
Yn cuddio'r dewr dywysog 

Rhag brad y gelyn du ? 
Ai hon yw'r ffynon fechan 

A'i disychedodd ef, 
Pan losgai mam marwolaeth 

Ei galon gadarn gref ? 

'Rwy'n wylo gyda'r awel 

A nant y cwm yn Hi, 
Wrth gofio cwymp Llywelyn, 

Ein ty wysog olaf ni ; 
Pa le mae bedd y gwron ? 

Fe gafodd feddrod cu, 
Do, claddwyd ef yn gynes, 

Yn mynwes Cymru Fu . 



Ond ha! mae'r haul yn gwenu,. 

Rhyw awgrym gaf yn hyn, 
Fod ysbryd dewr Llywelyn 

Yn symud yn y glyn ; 
Mae'n deffro, clywch y cyffro,, 

Meib goreu Cymru fad, 
Sy'n galw am Llywelyn 

I ddod i lywio'r gad. 
Mae'n dod, mae'n dod,prysurwch, 

Daw Cymru eto'n rhydd, 
Mae ysbryd dewr Llywelyn, 

Yn ngwersyll Cymru Fydd. 
'Rwyn canu gyda'r awel. 

'Rwyn canu gyda'r dydd; 
Mae ysbryd dewr Llywelyn 

Yn ngwersyll Cymru Fydd. 
— Edward Jenkins.. 



Y DEWR OWAIN GLYNDWR, 

YR HWN AM BYMTHENG MLYNEDD A YMLADDODD YN ERBYN" 
LLOEGR A'R WERDDON. 



Ar ol cwymp " Llywelyn ein Llyw Olaf," daeth ei Gymrm 
ef yn siroedd, dan siryddion brenin Lloegr. Rhwng y sir- 
oedd hyn a siroedd Lloegr yr oedd llain hir o arglwyddiaeth- 
au — arglwyddiaethau gororau Cymru — yn ymestyn yn haner 



'I46 Y DEWR OWAIN GLYNDWR. 



, yn 



cylch o Caer i Benfro. Yr oedd cyfraith y siryddion y: 
>chwerw; yr oedd anghyfraith yr arglwyddi yn chwerwach. 
Ac yr oedd tri gallu neu bedwar yn addfedu i wrthryfel yn 
-Nghymru. Y cyntaf oedd tywysogion Cymru Llywelyn. 
Yr oedd rhai o'r tywysogion, megys Rhys ab Gruffydd o 
'Ceredigion, wedi gwrthod helpu Llywelyn, ond buan y 
teimlasant fod iau yr estron yn drymach nag iau Llywelyn. 
Yr ail allu oedd yr uchelwyr, yn gruddfan dan drethi brenin 
-Lloegr. Y trydydd gallu oedd y gwladgarwyr, a'u sel yn 
"tanio wrth gofio am Llywelyn, neu wrth weled llwyddiant yr 
Albanwyr. Y pedwerydd gallu, ac nid y lleiaf, oedd meib- 
ion llafur. Gwrthryfelodd y rhai hyn, ar wahan i ddechreu, 
-a dysgwylid am arweinydd fedrai eu harwain i fuddugoliaeth 
drwy eu huno. O'r diwedd gwelodd Iolo Goch seren Owen 
Glyn Dwr, mab Gruffydd Fychan, arweinydd y gwladgar- 
~wyr ac achubydd gwyr yr aradr. Pan ddaeth breninoedd 
gwan Lancaster i deyrnasu, nid oedd derfyn ar raib a thraha 
yr arglwyddi Seisonig ar ororau Cymru. Ymunodd pob 
gwrthryf elwr ag Owen Glyn Dwr ; ac am bymtheng mlyn- 
^edd, rhwng 1400 a 141 5, bu'n rheoli Cymru ac yn ddychryn i 
arglwyddi y gororau, trwy ami fuddugoliaeth a gorchfygiad. 
Yr oedd Owen Glyn Dwr dros y bardd yn erbyn yr off eiriad 
tramor ; dros y llafurwr yn erbyn ei arglwydd ; dros Gymru 
yn erbyn Lloegr. Ei nod oedd cael Cymru rydd — senedd o'r 
Cymry goreu, Eglwys Cymru dan archesgob yn Nhyddewi,a 
dwy Brifysgol. Dywed rhai haneswyr fod Glyndwr, yn 141 5, 
wrth weled ei fywyd mewn perygl, wedi ffarwelio a'i fil- 
wyr, gan ddweyd ei fod yn myned i Ffrainc am gynorthwy, 
•ond na chlywyd byth son am dano. Ond mwy na thebyg 
iddo farw yn ddyn rhydd yn nghanol mynyddoedd ei wlad, 
amryw flynyddau ar ol esgyniad Harri V. i'r orsedd. 



A'i gefn ar faes y fnvydyr, 
A'i wyneb tua'r nef, 

Y goreu o'n gwladgarwyr, 

_ Yn marw gwelwn ef ; 

Ond marw wedi trecfm 
Pob gelyn fu ei ran, 

Ac wedi gweled Cymru 
Yn cychwyn tua'r Ian. 



Pan suddodd haul Llywelyn 

Dan gymyl duon Brad, 
Daeth gwawr i wenu wed'yn — 

Glyn Dwr yn blaid i'n gwlad 
Gwladgarwch sydd yn galw 

Dros frig canrifau pell, 
Gan herio Cymru heddyw 

I ddangos Cymro gwell. 



Y DEWR OWAIN GLYNDWR. 147 



Cadd heddwch i wynebu 

Marwolaeth yn ddi-traw, 
Heb elyn i'w orchfygu, 

Heb gleddyf yn ei law ; 
Heb ddim ond plant ac wyrion 

Yn wylo uwch ei ben, 
Yn wylo teimlad calon 

Ei anwyl Walia Wen. 



Os na chawn wel'd ei filwyr 

Byth mwyach hyd y creig, 
Na chlywed odlau difyr 

Ei foreu feirdd Cymreig, 
Cawn ganu mewn llawenydd 

Wrth gofio hyn bob gwr — 
Fod gobaith Cymru Newydd 

Yn fyw ar fedd Glyn Dwr. 

— Bryfdir. 



Y mae yn debyg, medd Proff. O. M. Edwards, y daw yr 
amser, a hyny cyn hir iawn, pan gredir mai Owen Glyn Dwr 
ydyw y mwyaf o holl enwogion Cymru. Pan ddeallir beth 
•oedd ei holl anhawsderau, pan welir gogoniant ei gynlluniati 
mawr, pan ganfyddir y paham y gadawodd arweinyddion 
■Cymru ei lwybr am enyd — credir ei fod wedi rhagweled holl 
•ddyheuadau Cymru yn ein dyddiau ni. Yr oedd yn fwy dyn 
•o'i ysgwyddau i fyny na neb oedd yn cydoesi ag ef ; yr oedd 
yn fwy na milwr llwyddianus; yr oedd yn wladweinydd o'r 
iawn ryw. Nid peth bychan, yn sicr, oedd trefnu gwrth- 
ryfel. Yr oedd gafael gormeswyr Cymru yn dyn ar y wlad ; 
yr oedd eu cestyll yn gadarn ; yr oedd muriau y trefydd yn 
nwylaw Saeson. A chydag Owen yr oedd gwerin Cymru, 
a'i gwyr crefyddol — ie, doctoriaid duwinyddiaeth — a myfyr- 
ivyr Rhydy chain a Chaer Grawnt oedd wedi gadae«L eu 
•gwersi i ymladd dan ei faner. A chan y rhai hyn y cariwyd 
•ei ddraig goch i fuddugoliaeth. Yr oedd Cymru i fod yn 
rhydd, wedi yr hir orthrwm, dan senedd o dywysogion ; yr 
oedd Tyddewi i fod yn archesgobaeth iddi ; yr oedd i gael 
•dwy Brif-ysgol ; ac yr oedd yr aradr i fod mewn bri cyn 
marw Glyn Dwr. 

Ymrodiai gwr ar Ian y Ddyfrdwy fawr, 
Pan suddai'r haul tan gwmwl aur i gyd, 
Cyflegrau'r daran ruant hyd y dydd, 
Gan ysgwyd bru y ddaear fawr a'r nen ; 
A'r 'stormydd a ysgytient anian gref ; 
A safent oil uwch beddrod oer gerllaw ! 
Bedd Glyndwr yw — mwynha rhyw hirnos faith 
O dawel gwsg yn mynwes angeu'i hun. 



I48 CYMRU NEWYDD. 

Bu Glyndwr gynt ar hyd y glanau hyra 
Yn tynu darltm teg o Gymni rydd, 
A'i gleddyf gloevv'n gwrido yn ei wain 
Gan eisiau dod i daro gormes erch ; 
A'i fron yn dan o'r pur wladgarwch byw 
Arweinia ddyn i'w ryddid neu i'w fedd; 
Bu'r bryniau hyn yn ateb lief ei lais 
Pan alwai'i wyr i ddanedd angeu'i hun I 

Glyndwr anwyl, mae dy enw 

Fel y byw oleuni clir ; 
Nid oes berygl iddo farw 

Tra bo Cymro yn ein tir. 
Codi wnaeth rhyw seren danllyd, 

Pan ddadweiniaist ti dy gledd ; 
A chyfododd seren rhyddid, 

Byth i aros uwch dy fedd. — Mynyddog. 



CYMRU NEWYDD. 



GAN PROFF. OWEN M. EDWARDS, M. A. 

I. — Y Betel Cymraeg. — Yn 1485, daeth Cymro, Harr: 
VII. (Harri Tudur), yn frenin Lloegr a Chymru, a daeth 
tywysogion Cymru yn arglwyddi y brenin, ac yn estroniaid 
i'w pobl. Nod y Tuduriaid oedd uno Lloegr a Chymru, a'r 
Werddon a'r Alban hefyd. Y brenin oedd i fod yn bob peth 
— crefydd y brenin ac iaith y brenin oedd crefydd ac iaith 
pawb i fod. Anrhydeddu y brenin oedd prif ddyledswydd 
yr oes hono, ac ystyrid na fedrai yr un gwrthryfelwr ddior- 
seddu y cyfiawn frenin. Ac yr oedd y gororau a Chymru i 
ddod ar yr un ddelw a sir Seisonig. Yr oedd arglwydd- 
iaethau y gororau wedi myned yn lochesfeydd lladron, ac yr 
oedd ami ardal lawn o ysbeilwyr yn mysg siroedd Cymru. 
Gwaith cyntaf Harri VIII., yn 1536, oedd difodi yr ar- 
glwyddiaethau, a'u gwneyd yn siroedd. Rhoddwyd llawe: 
o honynt at siroedd Lloegr a Chymru, a gwnaed saith si: 
newydd — Dinbych, Maldwyn, Maesyfed, Brycheiniog, Mor 






CYMRU NEWYDD. 1 49 

ganwg, Penfro a Mynwy. Y gwaith nesaf oedd rhoddi yr 
un gyfraith i Loegr a Chymru, a rhoddi lla'is i holl siroedd 
Cymru yn Senedd Prydain. Ail-drefnwyd Llys Llwydlo, ac 
yr oedd pob gwahaniaeth rhwng Sais a Chymro i ddarfod. 
Nid oedd swyddog i siarad Cymraeg, a thrwy ymseisnigo 
yn unig y medrai uchelwr enill ffafr ei deyrn. Cyn 1536, yr 
oedd brenin Lloegr wedi croesawu y diwygiad Protestanaidd 
yn ei agwedd boliticaidd. Am hyny yr oedd raid i Gymru 
hefyd, bodd neu anfodd, dderbyn Protestaniaeth wleidyddol 
y brenin. Aeth tywyllwch ofergoeledd Cymru yn dduach 
fyth, Llwyddodd y Tuduriaid yn rhyfedd, ac enillasant ed- 
mygedd y Cymry, os nad en serch hefyd. Dechreuodd yr uch- 
elwyr Cymreig anghofio en hen wladgarwch, ac nid oeddgan 
freninoedd a breninesau Lloegr ddeiliaid ffyddlonach, Ond 
y tu cefn iddynt yr oedd gwerin anwybodus, ac heb arwein- 
ydd, wedi colli yr offeiriad a'r tywysog- a'n harweiniasai 
gynt. Bu llawer o alar calon am gyflwr Cymru. Nid gwlad 
derfysglyd, wrthryfelgar oedd mwy, ond gwlad f arw ac of er- 
goelus. Yr oedd y tywysogion wedi darfod, a'r werin heb 
ddeffro. Gobeithiai rhai y medrid goleuo y Cymry ar un- 
waith trv* r y bregethu yr efengyl iddynt, a mynai John Penry 
wneyd hyny er gwaethaf archesgob a brenines. Gobeithiai 
eraill yr addysgid y werin yn raddol ; a chyfieithodd William 
Morgan y Beibl i'r Gymraeg. Er mwyn cadw eneidiau, ac 
er gwaethaf gorfod cadw y Gymraeg yn fyw, gadawodd 
Elizabeth i'r Beibl Cymraeg ymddangos yn 1588, i werin 
nas gallai ei ddeall. 

II. — Y Rhyfel Mawr. — Uno fu yn nghanrif y Tuduriaid, 
gwahanu ac ymladd fu yn nghanrif teulu Stuart. Gyda'r 
Diwygiad Protestanaidd daeth syniadau am grefydd symlach, 
er nad llai cul, ac am ryddid gwladol. Erbyn 1642 yr cedd 
dwy blaid — y Seneddwyr a'r Breninwyr — yn wynebu eu gil- 
ydd ar faes gwaed y Rhyfel Mawr. Yn mhen rhyw bedair 
blynedd, trwy rym Oliver Cromwell yn benaf, yr oedd y 
Breninwyr wedi eu llwyr orchfygu. Breninwyr aiddgar 



15° CYMRU NEWYDD. 

oedd y Cymry, oddigerth rhyw ychydig, a Chastell Harlech 
oedd yr olaf i dynu baner y brenin i lawr. Pan orchfygwyd 
y brenin, ymwahanodd y Seneddwyr yn ddwy blaid — y Pres- 
byteriaid, plaid undeb crefyddol; a'r Annibynwyr, plaid 
rhyddid cydwybod. Yn Nghymru y bu yr ymdrech galetaf 
dros y Presbyteriaid a'r Breninwyr. Ymdeithiodd Cromwell 
drwy Went a M organ wg i Benfro, a chymerodd y castell 
cadarn o'r diwedd; yna cyflymodd ar draws Cymru i chwiU 
friwio y fyddin Albanaidd oedd yn llafurus deithio tua Llun- 
dain. Wedi tori pen y brenin a sefydlu Gweriniaeth Lloegr 
yn 1649, wele ail ymdrech i wneyd siroedd Cymru yn debyc- 
ach i siroedd Lloegr. Trowyd y clerigwyr di-bregethu o'u 
lleoedd, a rhoddwyd pregethwyr Puritanaidd yn en lie. Dyn- 
ion tebyg i John Jones o Faes y Garnedd roddwyd mewn 
awdnrdod — dynion yn credn a'n holl galon mai yr achos Pu 
ritanaidd oedd unig achos gwir grefydd; dynion gredent 
mewn gorfodi dynion i gadw eu heneidiau. Nid oedd y- 
Cymry yn barod i wrando ar Forgan Llwyd o Wynedd yn 
pregethu gwirioneddau nchel a chyfriniol ; gwell ganddynt. 
hwy na'r Pnritan dysgedig oedd ) r r offeiriad hygoelus; a. 
gwell oedd y dyn hysbys na hwnw. Pan adferwyd Siarl II. 
i'r orsedd yn 1660, cafodd Cymru lonydd gan lais y preg- 
ethwr, a syrthiodd 5m ol o'i bodd i'w chwsg ofergoelus. Yn 
1688 bu chwyldroad arall; cymerodd uchelwyr Lloegr le y 
brenin, a theyrnasasant yn ei enw. Ni wnaeth hyn un gwa- 
haniaeth i Gymru ; nid oedd difodiad Llys Llwydlo o fawr 
bwys; uchelwyr a'i-rheolai fel cynt. Yn yr ail-ganrif-ar- 
bymtheg hon — canrif gydag ymdrechiadau mor arwrol mewn 
gwledydd eraill — ni fu ysbryd mawredd na phurdeb yn cyn- 
yrfu Cymru. Mae yn wir fod Cymry galluog yn y Rhyfel 
Mawr — yr archesgob Williams ar un ochr, a John Jones ar 
yr ochr arall; ond, fel rheol, gwerin anwybodus welwn yn. 
Nghymru, weithiau'n swrth, ac weithiau yn ymgynhyrfu 
dan ddylanwad uchelwyr di-enaid a di-amcan. 

III. — Y Deffroad. — Braidd yn mhob gwlad yn Ewrop y 



CYMRU NEWYDD. 1 5 I; 

mae'r ddeunawfed ganrif yn dechreu gyda chwsg, ac yn 
darfod gyda chwyldroad. Felly y bu yn Ffrainc ; felly y bu, 
mewn dull tawelach, yn Lloegr. A daeth deffroad hefyd. i 
Gymru swrth. Yn ystod y ddeunawfed ganrif, yr uchelwyr 
oedd yn rheoli Lloegr a Chymru. Yr oeddynt yn well nag 
uchelwyr gwledydd eraill, o herwydd talent drethi fel y- 
gwerinwyr; ond yr oeddynt yn eiddigeddus iawn dros eu 
hiawnderau, a gwnaethant gyfreithiau er eu lies eu hunain^, 
a gweinydclasant hwy mewn dull un-ochrog a sarhaus yn 
ddigon ami. Yn ystod y ddeunawfed ganrif dechreuodd y- 
werin ddeffro, a dyma rai o elfenau y deffroad. Yn un peth 
daeth deffroad llenyddol, a dechreuodd Cymru greu llenydd-. 
iaeth iddi ei hun. Law yn Haw a hwn, daeth diwygiad cref-. 
yddol grymus, a Howel Harris yn apostol iddo. Deffrodd 
llais taranllyd hwn gydwybod Cymru, cododd addoldai yn. 
lluoedd ar ei lwybrau, a dygwyd y byd tragywyddol i gylch 
gwelediad y Cymro. Hyd lwybr y rhai hyn daeth deffroad 
politicaidd ; daeth llais y chwyldroad Ffrengig hyd yn nod i 
Gymru, er yn anhygar ac yn gras. Ar yr un pryd dargan-. 
fyddwyd trysorau mwnawl Cymru — aur Meirion, llechau 
Meirion ac Arfon, glo Fflint, a chyfoeth dihysbydd Gwent a, 
Morganwg, yn haiarn a glo a phlwm. Yr oedd y rhai hyn, 
oil yn tueddu i ryddhau y werin oddiwrth yr uchelwyr. Yr 
oedd y deffroad llenyddol yn cadarnhau y Cymry yn eu hen. 
iaith — iaith oedd yn esgymun i'r uchelwyr Seisonig. Yr 
oedd yr Eglwys Sefydledig dan esgobion Seisonig politic- 
aidd, a chollodd afael ar y Diwygiad ; am hyny daeth cref-, 
ydd i ddyfnhau y gwahaniaeth rhwng gwerin ac uchelwyr . 
A phan ddarganfyddwyd y meusydd glo, medrodd y gwer^ 
inwyr adael y tir yn lluoedd, gan daflu hen iau y tirfeddian? 
wyr oddiar eu gwarau. Cyn 1832 nid oedd gan y werin lais 
mewn gwneyd na gweinyddu cyfraith. Ac wedi estyn yr 
etholfraint yn y flwyddyn hono, bu brwydr hir cyn y 
medrodd y werin anfon ei chynrychiolwyr i'r Senedd. 
Rhoddodd y tir-feddianwyr eu hawliau cyfreithiol mewn 



"I52 CYMRU NEWYDD. 

grym yn 1859 a 1868 heb drugaredd. Ond gyda Deddf y 
Tugel yn 1870, gyda chyfodiad y newyddiaduron Cymreig, a 
-chydag etholaeth helaethach yn 1867 ac yn 1884, daeth budd- 
ugoliaeth y werin yn llawn. O hyn allan dechreuodd y 
werin deyrnasu. 

IV.— Y Dyddiau Hyn. — Mae Deddf Cyngor Sir 1881 yn 
dechreu cyfnod newydd yn hanes y genedl. Cyn hyn} 1 - ym- 
-drech boliticaidd yr oes oedd estyn yr etholfraint. Estyn- 
wyd yr etholfraint hyd nes y cafodd braidd bob llais ei gyn- 
rychioli yn Senedd Prydain Fawr a'r Iwerddon. Ond mwy- 
• af yn y byd o leisiau newyddion ddeuai, anhawddaf yn y byd 
-oedd cael amser i wrando ar un o honynt. Felly daeth ym- 
'drech boliticaidd hollol newydd — yr ymdrech am ymreolaeth. 
Yn neddf 1881, cafodd siroedd Cymru ddechreu rheoli eu 
hnnain ; a gwaith y dyfodol fydd enill mwy o allu i'r Cyng- 
•orau Sir hyn. Nid rhyfedd gweled, wedi darllen hanes 
'Cymru, fod y werin Gymreig heddyw yn unllais. Er nad 
oes eto brif ddinas iddi, ac er fod tewder ei phoblogaeth yn 
y ddau ben iddi, y mae Cymru yn fwy unol nag y bu erioed 
o'r blaen. A thuedd yr oes ydyw cryfhau ei nodweddion 
mwyaf Cymreig. Y mae cyfoeth materol Cymru wedi dod 
ynenwog trwy y byd; nid oes ardal yn unlle mor gyfoethog 
a Morgannwg, ac nid oes sir yn Lloegr wedi cynyddu mor 
gyflym. Poblogaeth yr holl wlad, heb gyfrif y trefedig- 
aethau llewyrchus y tu hwnt i Glawdd Offa, a'r tu hwnt i'r 
Werydd, yw 1,776,405; ac o'r rhai hyn, er gwaethaf llywod- 
raeth ac eglwys ac ysgol, y mae dros naw can mil o'r rhai 
wedi gadael eu dwyflwydd oed yn siarad Cymraeg-. Yn lie 
gwerin ofergoelus iawn, yn wawd i'w gelynion, ac yn gywil- 
ydd i'w charedigion, nid yw gwerin Cymru erbyn heddyw 
yn ol i werin yn yr holl fyd. Y mae y culni a'r ymbleidio 
fu yn perthyn iddi o angenrheidrwydd yn more eu deffroad, 
erbyn hyn yn prysur ddarfod ; a gwelir tri choleg cenedl- 
aethol yn cwblhau gwaith colegau enwadol ac ysgolion gwir- 
foddol. Yn fuan iawn bydd cyfundrefn addysg Cymru gyd- 



MADOG AB OWAIN GWYNEDD. I 5 7~ 

Watmfawr, Arfon, er myned i chwilio am yr Indiaid C)^mreig: r 
er ac mwyn pregethu yr ef engyl iddynt. Cyraeddodd St. Louis 
yn 1795, ac ar °1 myned 1800 o filldiroedd i fyny y Missouri,., 
a byw yn mhlith yr Indiaid, dychwelodd yn 1797, yn argy- 
hoeddedig nad oedd Indiaid Cymreig i'w cael. Bu farw o 
dwymyn ar ei daith! Ar y dygwyddiad hwn y mae can arall 
o waith Ceiriog yn seiliedig — " Pa le y mae'r Hen Gymry,"' 
(alaw " Llwyn Onn ") : — 

Mae'r haul wedi machlud, a'r lleuad yn codi, 

A bachgen o Gymro yn flin gan ei daith : 
Yn crwydro mewn breuddwyd, ar Ian y Missouri, 

I chwilio am lwyth a lefarent ein hiaith. 
Ymdrochai y ser yn y tonau tryloewon, 
Ac yntau fel meudwy yn rhodio trwy'i hun: 
" Pa le mae fy mrodyr ? " gofynai i'r afon ; 
" Pa le mae'r hen Gymry, fy mhobol fy hun ? " 

Fe ruai bwystfilod, a'r nos wnai dywyllu, 
Tra'r dwfr yn ei wyneb a'r coed yn ei gefn: 

Yn nghaban y coediwr fe syrthiodd i gysgu, 
Ac yno breuddwydiodd ei freuddwyd'drachefn!. 

Fe welai Frythoniaid, Cymraeg wnaent lefaru, 
Adroddent eu hanes, deallai bob un, ■ 

Deffrodd yn y dwymyn, bu farw gan ofyn, 
" Pa le mae'r hen Gymry, fy mhobol fy hun ?"' 

Yn 181 9, casglodd Cymry Utica a Steuben, Sir Oneida, 1ST. 
Y. , arian er talu traul dau ddyn fyned i chwilio am yr Indiaid 
Cymreig, y rhai a drigianent, fel y tybid, ar yr afon Missouri. 
Un o'r dynion a ddewiswyd i'r gwaith oedd John T. Roberts,, 
o Rosa Fawr, ger Dinbych, brawd y diweddar Henry Rob- 
erts, Utica, y cigydd adnabyddus. Y Hall oedd wr ieuanc 
o'r enw William Perry. Cychwynodd y ddau o Utica, EbrilL 
14, 18 1 9, a chyraeddasant St. Louis, Mai 28. Arosodd Mr.. 
Roberts yn St. Louis ddwy flynedd, a gwnaeth ymchwiliad: 
manwl yn mysg yr Indiaid a phobl yn masnachu efo'r In- 
diaid,- ond methodd a chael neb yn deall gair o Gymraeg. 
Aeth Mr. Perry i fyny yr afon 700 o filltiroedd, ond methodd 
yntau a chael dim tebyg i Gymraeg yn mhlith yr Indiaid. 
Wedi myned i fyw i Sacramento, Cal., cyhoeddodd Mr. Rob- 
erts yn y CcnJiadzvr, o 1856 i 1858, ddwy chwedl a glywodd. 
am Indiaid Cymreig yn byw heb fod yn mhell, o'r Llyn-. 
Halen. 

Barn yr haneswyr diweddaraf , fel Thomas Stephens ac eraill, 
yw i Madog farw yn Nghymru. Er fod amryw lyfrau wedi 
eu cyhoeddi o fewn ugain mlynedd i geisio profi fod Madog 
wedi darganfod America, nid oes sail sylwed.dol i'r dybiaeth,. 



158 



CANEUON GWYL DEWI. 



CANEUON GWYL DEWI. 






i. 



COFFADWRIAETH SANT Y CYMRY. 



Llawer sydd yn anrhydeddu 
Coffadwriaeth Sant y Cymrj', 
Drwy barablu ambell frawddeg 
Garpiog yn yr hen Frythoneg, 
Am ryw unwaith yn y flwyddyn— 
Unwaith gydag of n a dychrjm ; 
Felly maent yn anrhydeddu 
Ac yn dathlu Dydd Gwyl Dewi. 

Eraill sydd yn anrhydeddu 
Coffadwriaeth Sant y Cymry, 
Drwy lefaru iaith y Saeson 
A datganu eu caneuon ; 
Siarad Saesneg heb ei dysgu, 
A dibrisio cerddi Cymru : 
Felly maent yn anrhydeddu 
Ac yn dathlu Dydd Gwyl Dewi. 

Gwelir ambell un yn gwisgo 
Y Geninen werdd heb wrido ; 
A thrwy gymorth y Geninen 
Cymro diwrnod wneir o'r bachgen 
A'r Geninen sieryd drosto 
Yn Gymraeg tra deil i'w gwisgo ; 
Felly maent yn anrhydeddu 
Ac yn dathlu Dydd Gwyl Dewi. 



Ond os mynwch anrhydeddu 
Coffadwriaeth Sant y Cymry, 
Ag anrhydedd gwirioneddol 
Byddwch Gymry yn wastadol ; 
Ac os ewch tuhwnt i'r terfyn [lyn ; 
Ewch a'ch gwlad a'ch iaith i'ch can 
Dyna'r ffordd i anrhydeddu 
Ac i ddathlu Dydd Gwyl Dewi. 
Prynwch a darllenwch lyfrau 
Hoff awduron gwlad eich tadau ; 
Dysgvvch ei barddoniaeth orau 
A datgenwch ei chaniadau: 
Byddwch iddi byth yn fendith, 
A meithrinwch ei hathrylith — 
Dyna'r ffordd i anrhydeddu 
Ac i ddathlu Dydd Gwyl Dewi. 
Gorau ffordd i anrhydeddu 
Coffadwriaeth Sant y Cymry, 
Ydyw dysgu ac amddiffyn 
Hawliau gwlad ar hyd y flwyddyn ; 
Dwyn ein tir o afael lladron, 
Enill gwlad' yn ol i'r Brython ; 
Dyna'r ffordd i anrhydeddu 
Ac i ddathlu Dydd Gwyl Dewi. 
—R. J. Derfel. 



CYDSAFWN FEIBION CYMRU. 



Cydsafwn, feibion Cymru, 

Heb ysgog, fel y creig, 
I addas anrhydeddu 

Yr hysbys Sant Cymreig ; 
Ag ysbryd hen wroniaid, 

Cyduno wnawn mewn cerdd, 
Gan wisgo'n mhlith estroniaid 

Yr hen geninen werdd. 

Ein harwr oedd yn aiddgar 

Dros rinwedd pur a moes ; 
Meddianai galon wladgar, 

Gwladgarwr fu drwy'i oes; 
Ail enir ei ddylanwad, 

Er iddo fyn'd i bant, 
A gwerin lawn o gariad 

A saif dros Ddewi Sant. 



j Aeth llawer canrif ymaith 

Er pan hunasai'n wyw ; 
I Ond myn ei enw ymdaith 

Ar edyn adgof byw ; 
; Ar fanlawr y dyfodol, 

Fel haul ar ganol dydd, ■ 
Ein penaf Sant henafol 

Fo'n sant i Gymru Fydd." 

Cydgan : 

Mae Cymru' n glodforedig, 
Yn dysgwyl wrth ei phlant, 

Gysegru dydd arbenig 
Er cof am Dewi sant 

— Dewi Glan Dulas. 



CANEUON GWYL DEWL. 



159 



III. 



SWPER DEWI SANT. 



Trwy niwl traddodiad gwelwn draw 

Yn symud ffurf o urdd, 
Un ddygai'n tadau yn ei law 

O'r ffos i'r bywiol ffyrdd ; 
Ein tad a'n hathraw tra bo'm byw 

Fawrygwn ni, ei blant ; 
Y swper hwn, ein cymun yw 

Er cof am Dewi Sant. 



Dwfn yw ein serch at Arthur 
Hon ym p'n Catwg Ddoeth, 

Ac If or Hael sy'n cael ein can, 
A'n hefelychiad coeth; 



Ian, 



Ond mwy angerddol yw y nwyd 
A dery'n gwladgar dant, 

Pan draw o flaen ein meddwl cwyd 
Gwedd ddwyslwyd Dewi Sant, 

Os Gwalia sydd tu hwnt i'r Hi, 

Arddelwn hi yn fam, 
A gwisgwn ei cheninen hi 

Dan faner Uncle Sam ; 
Tair banllef roddion wrth y bwrdd . 

Sy'n dwyn adgofion gant, 
O gylchyr hwn mae heno'n cwrdd- 

Holl genedl Dewi Sant. 

— G. H. Humphrey^ 



IV. 



CANWN ALAWON CYMRU LAN. 



Heddyw ydyw gwyl y gerdd, 

Gwel yr hen geninen werdd ; 
Gwyl hyfrydol, swynol sydd 

Yn adfywio'r awen rydd ; 
Gwyl er cof am Dewi Sant, 

Gwyl a ddethlir gan ei blant ; 
Gwyl o urddas freiniol fri 

Ydyw gwyl ein cenedl ni. 

Mirain awen "Cymru Newydd" 
Yma heno sydd yn fyw; 

Mae ei dawn yn llawn llawenydd, 
Teimlad cenedlaethol y w ; 



O ororau Ynys Prydain, 

Dros wanegau'r eigion mawr, 

Mae y gerdd yn diaspedain 
Yma gyda ni yn awr, 

Hen alawon bendigedig 

Fu'n eneinio Cymru Ian, 
Drwy ddinasoedd yr Amerig 

Heno sydd yn enyn tan — 
Tan gwerinol gyfeillgarwch, 

Tan sy'n enyn serch y fron, 
Tan sy'n toddi oerfelgarwch. 

Ac yn gwneuthur pawb yn lion. 
— Gwyndaf. 



CENEDL HEDDYW SYDD MEWN HWYL. 



Cenedl heddyw sydd mewn hwyl 
Yn cadw Gwyl Sant Dewi, 

A phob calon yn gytun 

Yn un mewn serch gadwyni — 

Pawb yn teimlo'r Celtaidd waed 
O'u pen i'w traed yn berwi. 

Ysbryd gwladgar Dewi Sant 
Sydd yn ei blant yn para ; 

Collent waed eu bron yn Hi' 
Cyn colli cartre'r Wyddfa; 

Breichiau cariad llawn a llwm 
Sy'n gwlwm am wddf Gwalia. 



Arfer iaith hen Walia Ion 

Mae'n doethionmewn cymdeithas 
Dysgedigion mewn mawr sel 

Sy'n arddel hon a'i hurddas ; 
A cha roesaw iarlles Ffawd 

fwth y tlawd i'r palas. 

Boddlon y'm i'r Saesonaeg 

1 fod yn aeg bydolfyd— 
Gwasanaethed fara'r byd, 

A'i fasnach hyd yr hollfyd; 
Ond fy anwyl iaith parha 
Yn gyfrwng Bara'r Bywyd. 

— Morleisfab. .. 



~?6o CYMRU A'R GYFRIFEB. 

CYMRU A'R GYFRIFEB. 



Yn ol y Gyfrifeb a wnaed yn 1892, ymddengys fod y swyddog cof- 

-restriadol wedi penderfynu gwneyd ei oreu i brofi fod y rhai a siaradant 
.Saesoneg yn unig yn lluosacach na'r Cymry Cymreig yn Nghymru, 
Cwyna yn enbyd am fod ambell i benteulu wedi gadael i'w genedlgar- 
wch ei gario i'r fath raddau nes dweyd mai C}-mraeg yn unig a siaradai 

-ei blentyn dwynwydd. Edr} T cha y cofrestr}~dd ar hyn fel digon o sail 
dros ameu cywirdeb pob un a ddywed mai Cymraeg yn unig a siarada. 
Dywed hefyd fod y safon o berffeithnvydd g^vybodaeth o'r Saesoneg yn 

llawer rhy uchel mewn g^vahanol ardaloedd, ond ni rydd yr un pravrf o 

^liynjr . Dyma fel y saif y ffigyrau : 

Yn siarad Saesoneg yn unig 759,416 

Yn siarad Cymraeg yn unig 508,036 

Yn siarad Saesoneg a Chymraeg 402,253 

Yn siarad ieithoedd tramor 3,076 

Dim hysbysrwydd (dros ddwyfhvydd oed) 12,833 

Babanod dan dd^yyfhvydd oed 90, 791 

Cyfanrif 1, 776,405 

Gwelir felly fod y rhai sydd 3m deall Cymraeg yn lluosocach o 150,873 
na'r rhai a siaradant Saesoneg yn unig. Y Gymraeg a siaredir gan y 
mwyafrif o drigolion siroedd Meirion, Caernarfon a Mon, yn y Gog- 
ledd, a Chaerfyrddin ac Aberteifi, yn y De. Y siroedd mwyaf Cymreig 
yw Meirionydd ac Aberteifi, lie y dywedir mai Cymraeg yn unig a siar- 
-edir gan 746 a 745 y fil o'r trigolion. Yn Maesyfed, Saesoneg yn unig 
.a siaredir gan 939 o bob mil. Bodola teimladau cryfion yn mysg yr ael- 
■odau Seneddol Cymreig yn erbynyr ensyniadau bryntion a wna swydd- 
^ogion y Gyfrifeb o berthynas i'r Cymry, a bwriadant wneyd protest yn 
y Senedd yn erbyn eu hymddygiad. 






RHYDDID CYMRU. GWYLLT WALIA. 



*53 



a'r berffeithiaf ar y ddaear — addysg Gymraeg a Saesoneg yn 
yr ysgolion elfenol, ysgolion canol-raddol, colegau a phrif- 
ysgol Cymru. Ni fu gogoniant Cymru y tywysogion yn 
debyg i ogoniant Cymru y Werin. Ni fu yn y deffroad cyntaf 
fardd fel Ceiriog, ac ni welodd hyd yn nyd y Cyfnod Aur un 
mwy nag Islwyn. 

' ' A thlysni mwy, fy ngwlad, coronw} T d di — 
Nefolaidd wawr dy grefydd, ddwyfol ryw." 



RHYDDID CYMRU. 



Gwlad ein dewr hynafiaid pur, 
Gwlad Arthur, nerthol gawr ; 

Gwlad gwroniaid fel y dur, 
Gwlad sydd a'i chlod yn fawr: 

Methodd gormes a phob cur 
A chadw hon i lawr ; 
Hen wlad y dewrion yw Cymru. 

Gwlad Llywelyn dewr ei fron, 

Y gwron goreu gaed ; 
Cofir y fradwriaeth hon, 

Tra Brython ar ei draed ; 
Cymru fyth a gofia'i Llyw 

Yn marw yn ei waed, 
Dros Iaith a Rhyddid hen Gymru. 



Hoff wlad calon Glyn Dwr fawr, 

Y. Cymro gwrol glan ; 
Cludir hanes hwn i lawr 

Dros fyth mewn peraidd gan ; 
Mawr wrhydri'n henwog gawr, 

Dry'rfynwes oera'n dan — 
j Bu fyw a marw dros Gymru. 

Canwn glodydd Cymru Sydd, 
I'n hiaith a'n gwlad ddinam; 

Brwydrwn, mynwn Gymru Fydd 
Yn rhydd o bob rhy w gam ; 

Mynwn Gymru' n Gymru Rydd— 
Hoff wlad ein tad a'n mam ! 
Byw byth y bo Rhyddid hen Gymru. 



Ein hiaith, ein gwlad, a rhyddid Cymru gu ; 
Deffrown, deffrown fel dewrion Cymru Fu; 
Cofiwn tra bo'n ddynion, y tywalltwyd gwaed 5m Hi' 
Dros Ddraig a Rhyddid hen Gymru. 

i?. Iwan Jenkyn, 



GWYLLT WALIA. 



GAN CYNONFARDD. 

O ! Walia, hen gartref y dewr a'r rhinweddol, 

Dy enw enyna frwd serch yn y fron ; 
Mae adsain tinciadau dy gleddyf gwladgarol 

Trwy'th fro^-dd yn nglustiau dy blantyr awr hon. 
Bu cadwen gormesiaeth yn rhwymo dy dafod, 

Bu gw}'ll ofergoeliaeth yn cuddio dy wedd, 
A thithau a blyget dy ben mewn mudandod, 

Tra dwylaw teyrnfradwyr yn cloddio dy fedd. 



154 MADOG AB OWAIN GWYNEDD. 

Ond pan dywylla'r nos, 
Agosa'r wawr i dori ; 
A phan ar lawr dan orthrwm mawr, 
Fe dorodd gwawr ar Gymru. 
Clywch lais Llewelyn ddewr, 
" I'r gad, i'r gad, wroniaid — 
Er mwyn eich tadau trewch, 
Gorehfygwch yr estronilaid. " 
A miloedd cedyrn Gwalia 
A ruthrent tua'r gad, 
I frwydro am eu rhyddid, 
Ac am iawnderau'u gwlad. 

O ! Walia, hen gartref y dewr a'r rhinweddol, 
Dy enw enyna frwd serch yn y fron ; 

Mae adsain tinciadau y cleddyf gwladgarol 
Trwy'th froydd yn nghlustiau dy blant yr awr hon. 

O! Walia Wyllt, er colli' th dywysogion, 

Ni chollaist ronyn o dy egwyddorion ; 

Bendithion goreu'r nef a ddaethant iti, 

Magwrfa egwyddorion nefol wyt ti. 

Wrth floedd y Cenad Hedd ar ddydd cymanf a — 

" Ffowch, bechaduriaid,ffowch i'r noddfa" 

Mae'r dyrfa fawr yn ysgwyd, 
A chanoedd ag un lief 

Yn gwaeddi am eu bywyd, 
" Gogonz'ant iddo Ef." 

O ! Walia, hoff Walia, dy fryniau yn awr 
Adseiniant i fawlgerdd Llyw nefoedd a llawr: 
Dy dalent a'th grefydd sydd heddyw'n ddiien, 
Paradwys i Rinwedd wyt, hoff Walia wen. 
Er nad oes tywysog i'th lywio a'i lef, 
Mae genyt ti Frenin ! rhdr maw I iddo Ef. 



MADOG AB OWAIN GWYNEDD. 



Y TRADDODIAD IDDO DDARGANFOD AMERICA, II70. 

Wele'n cychwyn dair ar ddeg ' Ser y nos a haul y dydd, • 

O ! longau bach ar fore teg: O gwmpas oil yn gwmpawd sydd: 

Wele Madog ddewr ei fron, Codai corwynt yn y De, 

Yn gapten ar y llynges hon. ] A chodai'r tonau hyd y ne' : 

Myn'd y mae i roi ei droed, Aeth y llongau ar eu hynt, 

Ar le na welodd dyn erioed: I grwydro'r mor yn mraich y gwynt 

Antur enbyd ydyw hon, ; Dodwyd hwy ar dramor draeth, 

Ond Duw a'i dal o don i don. j I fyw a bod er gwell er gwaeth. 



MADOG AB OWAIN GWYNEDD. I 55 

Wele'n glanio dair ar ddeg, 

O longau bach ar f oreu teg : 

Llais y morwyr glywn yn glir, 

'R ol blwydd o daith yn bloeddio " Tir I" 

Canent newydd gan yn nghyd, 

Ar newydd draeth y newydd fyd — 

Wele heddwch i bob dyn, 

A phawb )-n f renin arno'i hun. — Ceiriog. 

Mae rhai caneuon tlysion. fel yr uchod, wedi eu sylfaenu 
ar y traddodiad i Madog ab Owain Gwynedd ddarganfod 
cyfandir Gorllewinol yn 1170 o.c. ; ond ychydig sydd yn awr 
yn credu fod gwirionedd yn yr hen draddodiad. Y chwedl 
yw fod Madog wedi hwylio o Gymru gyda thair Hong a nifer 
o'i gydwladwyr, er chwilio am wlad lie y gallai fyw mewn llon- 
yddwch. Yn mhen amser dychwelodd, a rhoes y fath ddes- 
grifiad deniadol o'r wlad newydd a ddarganfuasai, fel y dar- 
bwyllodd eraill o'i gydwladwyr i fyned gydag ef, a hwyliodd 
yr ail waith yn 11 72, gyda deg Hong a thri chant o bobl. 
Cyfeiriwyd at y traddodiad mewn llyfr bychan o waith Syr 
George Peckham, a gyhoeddwyd yn 1583, ond y llyfr a'i dyg- 
odd i sylw cyffredinol gyntaf oedd " Hanes Cymni," gan 
Humphrey Llwyd, seiliedig ar ysgrifau Caradog o Lancar- 
fan, ac a gyhoeddwyd dan olygiaeth Dr. David Powell, yn 
1584. Credwyd y traddodiad gan lawer o ddynion enwog, a 
bu yn boblogaidd am ganoedd o flynyddau yn mysg y Cymry 
a'r Saeson. 

Os daeth Madog a'i wyr i'r America, fel y credid, tybid y 
rhaid fod ei ddisgynyddion i'w cael yn rhywle ar y cyfandir 
hwn. Y cyntaf i honi fod pobl yn siarad Cymraeg i'w cael 
yn y gorllewin pell oedd un David Ingram, Ysgotyn, yr hwn 
a ddywedodd yn 1582 iddo glywed geiriau Cymreig pan ar 
ymweliad a'r India Orllewinol. Soniodd yn neillduol am yr 
aderyn a elwir Penguin (pen gwyn) er profi mai Cymry a 
roisant yr enw arno. (Yn anrlodus pen du, meddir, sydd 
gan yr aderyn hwn.) Yn 1670 ymwelwyd a'n gororau rhwng 
Florida a Virginia, gan Gymro o'r enw Stedman, yr hwn a 
ddywedodd i'r brodorion ei hysbysu i'w hynafiaid ddyfod o 
Gwynedd yn Mhrydain Fawr. Rywbryd oddeutu 1660, 



156 MADOG AB OWAIN GWYNEDD. 

daeth y Parch. Morgan Jones, Eglwyswr o Sir Fynwy yma. 
Yn 1685, cyfarfu Mr. Jones a'i hen gyfaill Thomas Lloyd, a 
ddaethai yma gyda William Penn, ac adroddodd wrtho hanes 
rhyf edd am ei gyf arf yddiad yn y Deheudir a phobl yn siarad yr 
iaith Frytanaidd, pan yn dianc o le o'r enw Pantigo yn South 
Carolina. Cymerwyd ef a phump eraill yn garcharorion gan 
y Tuscaroriaid a chondemniwyd hwy i farwolaeth. Galar- 
odd Jones ei dynged yn yr iaith Frytanaidd, a deallwyd ef 
gan un o'r Doegiaid a ddygwyddai fod yn bresenol, yr hwn 
a achubodd y fintai ac a'u cymerodd at ei lwyth ei hun, a 
buont yn byw yno ambedwarmis. Siaradai Jones yn rhwydd 
a'r bobl hyn yn y Frythonaeg, a phregethodd iddynt dair 
gwaith yr wythnos yn yr un iaith. Honai un Cadben Stew- 
art iddo, yn 1776, weled Indiaid yn gallu siarad Cymraeg ar 
y Red River, a honai un arall iddo eu gweled ar yr Ohio. 
Gwelodd Cymro o'r enw Binon bobl yn gallu siarad Cymraeg 
yn mhell tu hwnt i'r Mississippi, a chlywodd un Joseph 
Roberts Indiad yn tyngu yn Gymraeg yn Washington yn 
1 86 1. Gwnaeth Mr. Roberts ei lw i hyn yn Llundain. 
Clywodd un Benjamin Sutton Indiaid yn siarad Cymraeg 
gydag un Lewis tudraw i'r Mississippi ; ac adroddir nifer 
mawr o chwedlau cyffelyb. Yn 1804, cyhoeddodd un Toul- 
min, Sais o enedigaeth ond yn byw yn Mississippi, chwedl a 
glywsai un Mr. Child ddeugain mlynedd yn flaenorol, gan 
Maurice Griffiths, yr hwn adawsai Gymru pan yn llanc, ac a 
fuasai yn garcharor am ddwy flynedd a haner gydag Indiaid 
yn Virginia. Penderfynodd Griffiths a phump o Indiaid 
fyned i chwilio tarddle yr afon Missouri, ac ar ol teithio am 
fisoedd, cymerwyd hwy yn garcharorion gan lwyth o Indiaid 
gwynion yn siarad Cymraeg. Gwelodd boneddwr o'r enw 
Davies lwyth o Indiaid yn medru Cymraeg ar yr afon Illinois,, 
ac yr oedd gan y rhai hyn gopi o'r Beibl mewn ysgrifen ar 
femrwn. Honir hefyd fod Francis Lewis, o New York, un o 
lawnodwyr Datganiad Annibyniaeth, wedi siarad Cymraeg 
gydag Indiaid pan oedd yn garcharor yn eu plith yn Oswego, 
N. Y. Yn 1792, gadawodd dyn ieuanc o'r enw John Evans, 



RHYDDID CYMRU. GWYLLT WALIA. 153 

a'r berffeithiaf ar y ddaear — addysg Gymraeg a Saesoneg yn 
yr ysgolion elfenol, ysgolion canol-raddol, colegau a phrif- 
ysgol Cymru. Ni fu gogoniant Cymm y tywysogion yn 
debyg i ogoniant Cymru y Werin. Ni fu yn y deffroad cyntaf 
fardd fel Ceiriog, ac ni welodd hyd yn nyd y Cyfnod Aur tin 
mwy nag Ishvyn. 

" A thlysni mwy, fy ngwlad, coronwyd di — 
Nefolaidd wawr dy grefydd, ddwyfol ryw." 



RHYDDID CYMRU. 



Gwlad ein dewr hynafiaid pur, Hoff wlad calon Gl)-n Dwr fawr, 

Gwlad Arthur, nerthol gawr ; Y Cymro gwrol glan ; 

Gwlad gwroniaid fel y dur, Cludir hanes hwn i lawr 

Gwlad sydd a'i chlod }-n fawr ; Dros fyth mewn peraidd gan ; 

Methodd gormes a phob cur Mawr wrh} T dri'n henwog gawr, 

A chadw hon i lawr ; Dry'r f\Tiwes oera'n dan — 

Hen wlad y dewrion vav Cymru . ^ Bu f yw a marw dros Gymru. 

Gwlad Llywelyn dewr ei fron, Canwn glodydd Cymru Sydd, 

Y gwron goreu gaed ; I'n hiaith a'n gwlad ddfnam ; 

Conr y fradwriaeth hon, Brwydrwn, mynwn Gymru F}'dd 

Tra Brython ar ei draed ; Yn rhydd o bob rhyw gam ; 

Cjinru fyth a gofia'i Llyw Mynwn G}*mru n Gymru Rvdd 

Yn marw yn ei waed, Hoff wlad ein tad a'n mam ! 
Dros Iaith a Rhyddid hen Gymru. | Byw b}i;hyboRhyddidhenG}Tnru. 

Ein hiaith, ein gwlad, a rhyddid Cymru gu ; 
Deffrown, deffrown fel dewrion Cymru Fu; 
Cofiwn tra bo'n ddynion, y tywall'twyd gwaed 3m Hi' 
Dros Ddraig a Rhyddid hen Gymru. 

R. Iwan Je?iky?i. 



GWYLLT WALIA. 



GAN CYNONFARDD. 

O ! AY alia, hen gartref y dewr a'r rhinweddol, 

Dy enw enyna frwd serch yn y fron ; 
Mae" adsain tinciadau dy gleddyf gwladgarol 

Trwy'th froydd yn nglustiau dy blant yr awr hon. 
Bu cadwen gormesiaeth yn rhwymo dy dafod, 

Bu gwyll ofergoeliaeth yn cuddio dy wedd, 
A thithait a blyget dy ben mewn mudandod, 

Tra dwylaw teyrnfradwyr yn cloddio dy fedd. 



154 MADOG AB OWAIN GWYNEDD. 

Ond pan dywylla'r nos, 
Agosa'r wawr i dori ; 
A phan ar lawr dan orthrwm mawr, 
Fe dorodd gwawr ar Gymru. 
Clywch lais Llewelyn ddewr, 
" f r gad, i'r gad, wroniaid — 
Er mwyn eich tadau trewch, 
Gorehfygwch yr estroniaid." 
A miloedd cedyrn Gwalia 
A ruthrent tua'r gad, 
I frwydro am eu rhyddid, 
Ac am iawnderau'u gwlad. 

O! Walia, hen gartref y dewr a'rrhinweddol, 
Dy enw enyna frwd serch yn y fron ; 

Mae adsain tinciadau y cleddyf gwladgarol 
Trwy'th froydd yn nghlustiau dy blant yr awr hon. 

O ! Walia Wyllt, er colli' th dywysogion, 

Ni chollaist ronyn o dy egwyddorion ; 

Bendithion goreu'r nef a ddaethant iti, 

Magwrfa egwyddorion nefol wyt ti. 

Wrth floedd y Cenad Hedd ar ddydd cymanf a — 

" Efowch, bechadtiriaid,ffo'wch i'r noddfa" 

Mae'r dyrfa fawr yn ysgwyd, 
A chanoedd ag un lief 

Yn gwaeddi am eu bywyd, 
" Gogoniant iddo Ef." 

O ! Walia, hoff Walia, dy fryniau yn awr 
Adseiniant i f awlgerdd Llyw nefoedd a llawr : 
Dy dalent a'th grefydd sydd heddyw'n ddilen, 
Paradwys i Rinwedd wyt, hoff Walia wen. 
Er nad oes tywysog i'th lywio a'i lef , 
Mae genyt ti Frenin! rhdr maw I iddo Ef. 



MADOG AB OWAIN GWYNEDD. 



Y TRADDODIAD IDDO DDARGANFOD AMERICA, II70. 

Wele'n cychwyn dair ar ddeg ' Ser y nos a haul y dydd, 

O ! longau bach ar fore teg : O gwmpas oil yn gwmpawd sydd : 

Wele Madog ddewr ei fron, Codai corwynt yn y De, 

Yn gapten ar y llynges hon. A chodai'r tonau hyd y ne' : 

Myn'd y mae i roi ei droed, Aeth y llongau ar eu hynt, 

Ar le na welodd dyn erioed: I grwydro'r mor yn mraich y gwynt 

Antur enbyd ydyw hon, Dodwyd hwy ar dramor draeth, 

Ond Duw a'i dal o don i don. I fyw a bod er gwell er gwaeth. 






MADOG AB OWAIN GWYNEDD. 155 

Wele'n glanio dair ar ddeg, 

O longau bach ar f oreu teg : 

Llais y morwyr glywn yn glir, 

'R ol blwydd o daith yn bloeddio " Tir /" 

Canent newydd gan yn nghyd, 

Ar newydd draeth y newydd fyd — 

Wele heddwch i bob dyn, 

A phawb yn f renin arno'i hun, — Ceiriog. 

Mae rhai caneuon tlysion. fel yr uchod, wedi eu sylfaenu 
ar y traddodiad i Madog ab Owain Gwynedd ddarganfod 
cyfandir Gorllewinol yn 1170 o.c. ; ond ychydig sydd yn awr 
yn credu fod gwirionedd yn yr hen draddodiad. Y chwedl 
yw fod Madog wedi hwylio o Gymru gyda thair Hong a nifer 
o'i gydwladwyr, er chwilio am wlad lie y gallai fyw mewn llon- 
yddwch. Yn mhen amser dychwelodd, a rhoes y fath ddes- 
grifiad deniadol o'r wlad newydd a ddarganfuasai, fel y dar- 
bwyllodd eraill o'i gydwladwyr i fyned gydag ef, a hwyliodd 
yr ail waith yn 11 72, gyda deg Hong a thri chant o bobl. 
Cyfeiriwyd at y traddodiad mewn llyfr bychan o waith Syr 
George Peckham, a gyhoeddwyd yn 1583, ond y llyfr a'i dyg- 
odd i sylw cyffredinol gyntaf oedd " Hanes Cymru," gan 
Humphrey Llwyd, seiliedig ar ysgrifau Caradog o Lancar- 
fan, ac a gyhoeddwyd dan olygiaeth Dr. David Powell, yn 
1584. Credwyd y traddodiad gan lawer o ddynion enwog, a 
bu yn boblogaidd am ganoedd o nynyddau yn mysg y Cymry 
ar Saeson. 

Os daeth Madog a'i wyr i'r America, fel y credid, tybid y 
rhaid fod ei ddisgynyddion i'w cael yn rhywle ar y cyfandir 
hwn. Y cyntaf i honi fod pobl yn siarad Cymraeg i'w cael 
yn y gorllewin pell oedd un David Ingram, Ysgotyn, yr hwn 
a ddywedodd yn 1582 iddo glywed geiriau Cymreig pan ar 
ymweliad a'r India Orllewinol. Soniodd yn neillduol am yr 
aderyn a elwir Penguin (pen gwyn) er profi mai Cymry a 
roisant yr enw arno. (Yn anffodus pen du, meddir, sydd 
gan yr aderyn hwn.) Yn 1670 ymwelwyd a'n gororau rhwng 
Florida a Virginia, gan Gymro o'r enw Stedman, yr hwn a 
ddywedodd i'r brodorion ei hysbysu i'w hynafiaid ddyfod o 
Gwynedd yn Mhrydain Fawr. Rywbryd oddeutu 1660, 



156 MADOG AB OWAIN GWYNEDD. 

daeth y Parch. Morgan Jones, Eglwyswr o Sir Fynwy yma. 
Yn 1685, cyfarfu Mr. Jones a'i hen gyfaill Thomas Lloyd, a 
ddaethai yma gyda William Penn, ac adroddodd wrtho hanes 
rhyfedd am ei gyf arfyddiad yn y Deheudir a phobl yn siarad yr 
iaith Frytanaidd, pan yn dianc o le o'r enw Pantigo yn South 
Carolina. Cymerwyd ef a phump eraill yn garcharorion gan 
y Tuscaroriaid a chondemniwyd hwy i farwolaeth. Galar- 
odd Jones ei dynged yn yr iaith Frytanaidd, a deallwyd ef 
gan un o'r Doegiaid a ddygwyddai fod yn bresenol, yr hwn 
a achubodd y fintai ac a'u cymerodd at ei lwyth ei hvm, a 
buont yn byw yno am bed war mis. Siaradai Jones yn rhwydd 
a'r bobl hyn yn y Frythonaeg, a phregethodd iddynt dair 
gwaith yr wythnos yn yr un iaith. Honai un Cadben Stew- 
art iddo, yn 1776, weled Indiaid yn gallu siarad Cymraeg ar 
y Red River, a honai un arall iddo eu gweled ar yr Ohio. 
Gwelodd Cymro o'r enw Binon bobl yn gallu siarad Cymraeg 
yn mhell tu hwnt i'r Mississippi, a chlywodd un Joseph 
Roberts Indiad yn tyngu yn Gymraeg yn Washington yn 
1 86 1. Gwnaeth Mr. Roberts ei lw i hyn yn Llundain. 
Clywodd un Benjamin Sutton Indiaid yn siarad Cymraeg 
gydag un Lewis tudraw i'r Mississippi; ac adroddir nifer 
mawr o chwedlau cyflelyb. Yn 1804, cyhoeddodd un Toul- 
min, Sais o enedigaeth ond yn byw yn Mississippi, chwedl a 
glywsai un Mr. Child ddeugain mlynedd yn naenorol, gan 
Maurice Griffiths, yr hwn adawsai Gymru pan yn llanc, ac a 
fuasai yn garcharor am ddwy nynedd a haner gydag Indiaid 
3m Virginia. Penderfynodd Griffiths a phump o Indiaid 
fyned i chwilio tarddle yr afon Missouri, ac ar ol teithio am 
fisoedd, cymerwyd hwy yn garcharorion gan lwyth o Indiaid 
gwynion yn siarad Cymraeg. Gwelodd boneddwr o'r enw 
Davies lwyth o Indiaid yn medru Cymraeg ar yr afon Illinois, 
ac yr oedd gan y rhai hyn gopi o'r Beibl mewn ysgrifen ar 
femrwn. Honir hefyd fod Francis Lewis, o New York, un o 
lawnodwyr Datganiad Annibyniaeth, wedi siarad Cymraeg 
gydag Indiaid pan oedd yn garcharor yn eu plith yn Oswego, 
N. Y. Yn 1792, gadawodd dyn ieuanc o'r enw John Evans, 



MADOG AB OWAIN GWYNEDD. 157 

Waunf awr, Arfon, er myned i chwilio am yr Indiaid Cymreigf, 
er ac mwyn pregethu yr ef engyl iddynt. Cyraeddodd St. Louis 
yn 1795, ac ar °1 m Y n ed 1800 o filldiroedd i fyny y Missouri, 
a byw yn mhlith yr Indiaid, dychwelodd yn 1797, yn argy- 
hoeddedig nad oedd Indiaid Cymreig i'w cael. Bu farw o 
dwymyn ar ei daith. Ar y dygwyddiad hwn y mae can arall 
o waith Ceiriog yn seiliedig — " Pa le y mae'r Hen Gymry, ' f 
(alaw " Llwyn Onn ") : — 

Mae'r haul wedi machlud, a'r lleuad yn codi, 

A bachgen o Gymro yn flin gan ei daith : 
Yn crwydro mewn breuddwyd, ar Ian y Missouri, 

I chwilio am lwyth a lefarent ein hiaith. 
Ymdrochai y ser yn y tonau tryloewon, 
Ac yntau fel meudwy yn rhodio trwy'i hun: 
" Pa le mae fy mrodyr ? " gofynai i'r afon ; 
" Pa le mae'r hen Gymry, fy mhobol fy hun ?" 

Fe ruai bwystfilod, a'r nos wnai dywyllu, 
Tra'r dwfr yn ei wyneb a'r coed yn ei gefn : 

Yn nghaban y coediwr fe syrthiodd i gysgu, 
Ac yno breuddwydiodd ei freuddwyd drachefn ! 

Fe welai Frythoniaid, Cymraeg wnaent lefaru, 
Adroddent eu hanes, deallai bob un, 

Deffrodd yn y dwymyn, bu farw gan ofyn, 
" Pa le mae'r hen Gymry, fy mhobol fy hun ?" 

Yn 181 9, casglodd Cymry Utica a Steuben, Sir Oneida, N. 
Y., arian er talu traul dau ddyn fyned i chwilio am yr Indiaid 
Cymreig, y rhai a drigianent, fel y tybid, ar yr afon Missouri.. 
Un o'r dynion a ddewiswyd i'r gwaithoedd John T. Roberts,, 
o Rosa Fawr, ger Dinbych, brawd y diweddar Henry Rob- 
erts, Utica, y cigydd adnabyddus. Y Hall oedd wr ieuanc 
o'r enw William Perry. Cychwynodd y ddau o Utica, Ebrilli 
14, 1819, a chyraeddasant St. Louis, Mai 28. Arosodd Mr, 
Roberts yn St. Louis ddwy frynedd, a gwnaeth ymchwiliad 
manwl yn mysg yr Indiaid a phobl yn masnachu efo'r In- 
diaid, ond methodd a chael neb yn deall gair o Gymraeg. 
Aeth Mr. Perry i fyny yr afon 700 o filltiroedd, ond methodd 
yntau a chael dim tebyg i Gymraeg yn mhlith yr Indiaid. 
Wedi myned i fyw i Sacramento, Cal., cyhoeddodd Mr. Rob- 
erts yn y Cenhadivr, o 1856 i 1858, ddwy chwedl a glywodd 
am Indiaid Cymreig yn byw neb fod yn mhell, o'r Llyn 
Halen. 

Barn yr haneswyr diweddaraf,fel Thomas Stephens ac eraill, 
yw i Madog farw yn Nghymru. Er fod amryw lyfrau wedi 
eu cyhoeddi o fewn ugain mlynedd i geisio profi fod Madog 
wedi darganfod America, nid oes sail sylweddol i'r dybiaeth. 



€ 5 8 



CANEUON GWYL DEWI. 



CANEUON GWYL DEWI. 



COFFADWRIAETH SANT Y CYMRY 



Llawer sydd yn anrhydeddu 
•Coffadwriaeth Sant y Cymry, 
-Drwy barablu ambell frawddeg 
'Garpiog yn yr hen Frythoneg, 
-Am ryw tmwaith yn y flwyddyn— 
Unwaith gydag of n a dychryn ; 
Felly maent yn anrhydeddu 
-Ac yn dathlu Dydd Gwyl Dewi. 

-Eraill sydd yn anrhydeddu 
Coffadwriaeth Sant y Cymry, 
Drwy lef aru iaith y Saeson 
A datganu eu caneuon ; 
Siarad Saesneg heb ei dysgu, 
A dibrisio cerddi Cymru : 
Felly maent yn anrhydeddu 
Ac yn dathlu Dydd Gwyl Dewi. 

-Gwelir ambell un yn gwisgo 
Y Geninen werdd heb wrido; 
-A thrwy gymorth y Geninen 
Cymro diwrnod wneir o'r bachgen : 
-A'r Geninen sieryd drosto 
Yn Gymraeg tra deil i'w gwisgo; 
-Felly maent yn anrhydeddu 
-Ac yn dathlu Dydd Gwyl Dewi . 



Ond os mynwch anrhydeddu 
Coffadwriaeth Sant y Cymry, 
Ag anrhydedd gwirioneddol 
Byddwch Gymry yn wastadol ; 
Ac os ewch tuhwnt i'r terfyn [lyn ; 
Ewch a'ch gwlad a'ch iaith i'ch can 
Dyna'r ffordd i anrhydeddu 
Ac i ddathlu Dydd Gwyl Dewi. 
Prynwch a darllenwch lyfrau 
Hoff awduron gwlad eich tadau ; 
Dysgvvch ei barddoniaeth orau 
A datgenwch ei chaniadau: 
Byddwch iddi byth yn fendith, 
A meithrinwch ei hathrylith — 
Dyna'r ffordd i anrhydeddu 
Ac i ddathlu Dydd Gwyl Dewi. 
Gorau ffordd i anrhydeddu 
Coffadwriaeth Sant y Cymry, 
Ydyw dysgu ac amddiffyn 
Hawliau gwlad ar hyd y flwyddyn ; 
Dwyn ein tir o afael lladron, 
Enill gwlad yn ol i'r Brython; 
Dyna'r ffordd i anrhydeddu 
Ac i ddathlu Dydd Gwyl Dewi . 
— i?. /. Derfel. 



CYDSAFWN FEIBION CYMRU. 



Cydsafwn, feibion Cymru, 

Heb ysgog, fel y creig, 
-I addas anrhydeddu 

Yr hysbys Sant Cymreig ; 
-Ag ysbryd hen wroniaid, 

Cyduno wnawn mewn cerdd, 
; Gan wisgo'n mhlith estroniaid 

Yr hen geninen werdd. 

-Ein harwr oedd yn aiddgar 

Dros rinwedd pur a moes ; 
-Meddianai galon wladgar, 

Gwladgarwr fu drwy'i oes ; 
Ail enir ei ddylanwad, 

Er iddo fyn'd i bant, 
-A gwerin lawn o gariad 

A saif dros Ddewi Sant. 



I Aeth llawer canrif ymaith 

Er pan hunasai'n wyw ; 
| Ond myn ei enw ymdaith 

Ar edyn adgof byw ; 
j Ar fanlawr y dyfodol, 

Fel haul ar ganol dydd, 
: Ein penaf Sant henafol 

Fo'n sant i Gymru Fydd." 

Cydgan : 

Mae Cymru' n glodforedig, 
Yn dysgwyl wrth ei phlant, 

Gysegru dydd arbenig 
Er cof am Dewi sant 

— Dewi Glan Dulas. 



CANEUON GWYL DEWL. 



159- 



III. SWPER DEWI SANT. 



Trwy niwl traddodiad gwelwn draw 

Yn symud ffurf o urdd, 
Un ddygai'n tadau yn ei law 

O'r ffos i'r bywiol ffyrdd ; 
Ein tad a'n hathraw tra bo'm byw 

Fawrygwn ni, ei blant ; 
Y swper hwn, ein cymun yw 

Er cof am Dewi Sant. 

Dwfn yw ein serch at Arthur Ian, 
Hoff ym o'n Catwg Ddoeth, 

Ac If or Hael sy'n cael ein can, 
A'n hefelychiad coeth ; 



Ond mwy anger ddol yw y nwyd 

A dery'n gwladgar dant, 
Pan draw o fiaen ein meddwl cwyd 

Gwedd ddwyslwyd Dewi Sant, 

Os Gwalia sydd tu hwnt i'r Hi, 

Arddelwn hi yn fam, 
A gwisgwn ei cheninen hi 

Dan faner Uncle Sam ; 
Tair banllef roddion wrth y bwrdd_. 

Sy'n dwyn adgofion gant, 
O gylch yr hwn mae heno'n cwrdd 

Holl genedl Dewi Sant. 

— G. H. Humphrey. 



IV. 



CANWN ALAWON CYMRU LAN. 



Heddyw ydyw gwyl y gerdd, 

Gwel yr hen geninen werdd ; 
Gwyl hyfrydol, swynol sydd 

Yn adfywio'r awen rydd ; 
Gwyl er cof am Dewi Sant, 

Gwyl a ddethlir gan ei blant ; 
Gwyl o urddas freiniol fri 

Ydyw gwyl ein cenedl ni. 

Mirain awen "Cymru Newydd" 
Yma heno sydd yn fyw ; 

Mae ei dawn yn llawn llawenydd, 
Teimlad cenedlaethol y w ; 



O ororau Ynys Prydain, 

Dros wanegau'r eigion mawr, 

Mae y gerdd yn diaspedain 
Yma gyda ni yn awr, 

Hen alawon bendigedig 

Fu'n eneinio Cymru Ian, 
Drwy ddinasoedd yr Amerig 

Heno sydd yn enyn tan — 
Tan gwerinol gyfeillgarwch, 

Tan sy'n enyn serch y fron, 
Tan sy'n toddi oerfelgarwch. 

Ac yn gwneuthur pawb yn lion. 
— Gwyndaf. 



CENEDL HEDDYW SYDD MEWN HWYL. 



Cenedl heddyw sydd mewn hwyl, 
Yn cadw Gwyl Sant Dewi, 

A phob calon yn gytun 

Yn un mewn serch gadwyni — 

Pawb yn teimlo'r Celtaidd waed 
O'u pen i'w traed yn berwi. 

Ysbryd gwladgar Dewi Sant 
Sydd yn ei blant yn para ; 

Collent waed eu bron yn Hi' 
Cyn colli cartre'r Wyddfa; 

Breichiau cariad llawn a llwm 
Sy'n gwlwm am wddf Gwalia. 



Arf er iaith hen Walia Ion 

Mae'n doethionmewn cymdeithas 
Dysgedigion mewn mawr sel 

Sy'n arddel hon a'i hurddas ; 
A cha roesaw iarlles Ffawd 

fwth y tlawd i'r palas. 

Boddlon y'm i'r Saesonaeg 

1 fod yn aeg bydolfyd — 
Gwasanaethed fara'r byd, 

A'i fasnach hyd yr hollfyd ; 
Ond fy anwyl iaith parha 
Yn gyfrwng Bara'r Bywyd. 

— Morleisfab. 



l60 CYMRU a'r GYFRIFEB. 

CYMRU A'R GYFRIFEB. 



Yn ol y Gyfrifeb a wnaed yn 1892, ymddengys fod y swyddog cof- 
restriadol wedi penderfynu gwneyd ei oreu i brofi fod y rhai a siaradant 
Saesoneg yn unig yn lluosacach na'r Cymry Cymreig yn Nghymru, 
Cwyna yn enbyd am fod ambell i benteulu wedi gadael i'w genedlgar- 
wch ei gario i'r fath raddau nes dweyd mai Cymraeg yn unig a siaradai 
ei blentyn dwyflwydd. Edrycha y cofrestrydd ar hyn fel digon o sail 
dros amen cywirdeb pob un a ddywed mai Cymraeg yn unig a siarada. 
Dywed hefyd fod y safon o berffeithrwydd gwybodaeth o'r Saesoneg yn 
llawer rhy uchel mewn gwahanol ardaloedd, ond ni rydd yr un prawf o 
Lyny . Dyma fel y saif y fngyrau : 

Yn siarad Saesoneg yn unig 759,416 

Yn siarad Cymraeg yn unig 508,036 

Yn siarad Saesoneg a Chymraeg 402,253 

Yn siarad ieithoedd tramor 3,076 

Dim hysbysrwydd (dros ddwyfrwydd oed) 12,833 

Babanod dan ddwyfiwydd oed 90, 791 

Cyf anrif 1, 776,405 

Gwelir felly fod y rhai sydd yn deall Cymraeg yn lluosocach o 150,873 
na'r rhai a siaradant Saesoneg yn unig. Y Gymraeg a siaredir gan y 
mwyafrif o drigolion siroedd Meirion, Caernarfon a Mon, yn y Gog- 
ledd, a Chaerfyrddin ac Aberteifi, yn y De. Y siroedd mwyaf Cymreig 
yw Meirionydd ac Aberteifi, lie y dywedir mai Cymraeg yn unig a siar- 
edir gan 746 a 745 y fil o'r trigolion. Yn Maesyfed, Saesoneg yn unig 
a siaredir gan 939 o bob mil. Bodola teimladau cryfion yn mysg yr ael- 
odau Seneddol Cymreig yn erbyn yr ensyniadau bryntion a wna swydd- 
ogion y Gyfrifeb o berthynas i'r Cymry, a bwriadant wneyd protest yn 
y Senedd yn erbyn eu hymddygiad. 



for Fuel l 



Home-Made Gas. 
A 6reat Success. 

C ALKINS 



A Fire for One 
Cent Per Hour. 



ELECTRIC OIL BURNERS. 

This cut represents our Electric Oil 
Gas Burner in heating stcves. 

These burners are put in place, after 
the stove grate is removed, inside of the 
base of the fire-box, resting on a sheet- 
iron rim, which causes the air to pass 
through the center of trfe burner. 

This burner has an upward draft' 
which, becoming red-hot from the ignit- 
ed gas, produces an intense heat, suffic- 
ient to warm thoroughly a large room or 
office, the heat at all times being regular. 
An even temperature can be maintained 
in the the coldest weather, and if only 
little heat is required in the morning or 
evening, the desired degree can be se- 
cured by turning the regulating value. 

Calkins Electric Top Stove 
Burners. 

Especially adapted for cook 
stoves, are placed on any 
cook stove in place of the 
cover having a downward 
draft and heating the entire 
Stove. As convenient as 
Natural Gas for Cooking and 
Heating Fits any Stove as 
readily as a Frying Pan. One 
third cheaper than coal or 
Wood. 






No possibility of an Explosion. 

Is safe, clean, and durable. 

No Dust. No Ashes. No Odor. No Danger. 

These Burners are a success. The 
price of our top stove burner complete, 
with one-gallon can, is fio. Special 
terms to agents. Agents wanted in 
every town. Territory will be allotted. 
Address the Manufacturers. 

THEGALKSNS ELECTRIC BURNER CO 

137 Lake St., Chicago, Ills. 



AMERICAN LINE. 

United States Mail Steamers. 

The only Transatlantic Line sailing under the American Flag, 



SAILING EVERY WEDNESDAY BETWEEN 



NEW YORK, 
SOUTHAMPTON, 
LONDON. 



riV^i-v *nT 




PHILADELPHIA, 
QUEENSTOWN, 
LIVERPOOL. 



Passengers booked to and from all points in Great Britain and Ireland. 

Special through rates to South Africa, Australia, New Zealand. 
India, China, Japan, South America. 

.INTERNATIONAL NAVIGATION CO. 



32 SOUTH CLARK STREET, 
CHICAGO, IJ-J-, 



PWYSSG 1 AMAETHWYR. 




Davis Inter- 
national Cream 
S eparator, 
Hand or Power. 
Every farmer 
that has cows 
should have 
one. It saves 
half the labor, 
makes one- 
third more but- 
ter. Separator 
Butter brings 
one-third more 
money. Send 
f o r circulars. 

Davis & Rankin Bi,dg. & MFG. Co 
Agents Wanted. 




Davis Cream Separator, Churn Power, Hot 
Water and Feed Cooker combined. All sizes 
Hand Cream Separators. Send for circular. 
Davis & Kankin Bldg. and Mfg. Co. 
Chicago, 111. Agents wanted. Chicago 



|Ul,U»ilM4iriR*l*&iaAJyM^^ 



O RESYMAU DA 

Y DYLID CYMERYD 



9 



2 



Sarsaparilla Ayer, 

Yn hytrach nag unrhyw Waed-Burydd arall. 

1. Detholir gyda'r gofal mwyaf, y cyfferi o'r rhai y cyfansoddir 
ef, ac maent y goreuon a ellir brynu am arian. 

2. Cymysgir y cyfferi hyn yn y inodd mwyaf cywrain a gwydd- ; 
onol, fel y gellir dibynu arnynt bob amser am ganlyn- 
iadau llwyddianus. 

^ 3. Mae yn sylwedd dwysol nerfcbol, a'r dogn mwyaf yw llonaid 

J 11 wy de. 

2 4. Mae yn boilol ddibarygl i ieuanc a hen, i'r personau gwanaf 

5 a chryfaf. 

^ 5. Effeithia ar y gwaed yn fwy iachusol a chyflym nag unrhyw 

■ waed-burydd arall. 

6. Iacha trwy sytnud yr hyn sydd yn gwneyd afiechyd yn bos- 
ibl, ac mae y gwellhad yn arosol. 

jj 7. Mae y meddyglyn hwn o werth gwyddonol, ac mae y for- 
mula yn hysbys i'r broffeswriaeth feddygol. 

I 8. Mae wedi bod o flaen y cyhoedd er's haner canrif. Cymer- 
adwyir ef gan gyfferwyr a physygwyr, a defnyddiant ef 
yn eu hymarferiad. 
Efe oedcl yr unig Sarsaparilla ollyng wyd i Ffai r y Byd. 
Saif yn mlaenaf. Bhagora ar yr holl waed-buryddion 
eraill. 

Parotoedig gan J. C. AYER & CO,, Lowell, Mass., U. S. A. 



THE CORN BELT OF SOUTH DAKOTA. 



G.W.ROBERTS, 

ex-president 

YANKTON 




HENRY PARRY, 

Vice=President, 

fllTCHELL 



k7 a well known fact that the CORN BELT of So. Dakota leads all other States on 
\ S an average for Corn, small Grain and Stock; yet many people stay East on poor, 
high rented, worn-out farms, when, if they would only allow their judgment 
and common sense govern their actions instead of prejudice, they would investigate our 
section and be convinced of its productiveness, and become owners of homes, instead of 
drudging along as tenants. Do not hesitate to correspond with either of the above for all 
particulars, prices, &c. Our land can now be bought for prices that Northwestern Iowa 
lands could be ten years ago, but which is now worth from $30 to $50 per acre. We can sell 
you land just as productive for $8 to $20, per acre, prices being governed by the amount of 
improvements and distance from railroad town. Always purchase your ticket via the 
C. M. & St. P. RR 




GEO. W. ROBERTS, Yankton, S. D. HENRY PARRY, Mitchell, S. D. 

Yr uched sydd ddarlun o ddau foneddwr adnabyddus a llwyddianus yn y real estate 
business. Gwna Mr. Parrv ef fasnach yn Mitchell, .So. Dak. Brodor ydyw o Ddinbych, G. 
C. Efe yw Is-lywdd y Corn Belt Ass' a'r National Real Estate Ass'n. Mr. Roberts yw 
cyn-lywydd y Corn Belt Ass'n. Yn nghynadledd y Real Estate Men yn Chicago yr haf 
diweddaf, yr oedd y ddau yn gynrychiol wyr, ac vmddangosasant yn y cyfarfodydd yn 
gwisgo ysgwydd-addurnau (epaitlest) o gorn, a rhoddwyd iddynt dderbyniad gwresog. 



Freezing 

Winter after winter with stoves or 
poor furnaces is folly. 
Comfort, Health and Pure Air 
can be had by using the 

STANDARD 

Our Catalogue is sent free and we 
want everyone to have it. 
It tells all about 




FURNACES 




We cai) sel) 

You direct and save you a large 
dealers' profit. We name net price 
delivered at any point in the U. S. 
with full directions for setting. 
A Furnace is not a 

GREAT COST 

If you buy it right, and once used 
you would not exchange it for triple 
the cost. Our furnaces burn hard 
or soft coal or wood. 
Write for catalogue NOW. 

GIBLIN & CO., Utica, N. Y. 



O BWYS MAWR * * 

^ I f ERCHEB AHACH. 

DR. MARCHISI'S 

UTERINE CATHOLICON 

AM CLEANSING WASH, 

qDYNT, mewn gwirionedd, ddau o brif ddarganfyddiadau y wyddor 
feddygol, ac maent yn ffynonell o iechyd a hapusrwydd i hen ac ieu- 
ainc. Mae y gefnogaeth roddir iddynt gan feddygon yn brawf o'u 
gwerthfawredd. Iachant ddeg-a-phedwar-ugain y cant o'r blinderau a adna- 
byddir dan yr enw cyffredinol, 

ANHWYLDERAU MENYWOL, 

megys Prolapsus Uteri neu Ymollyngiad, Gwrthblygiad, Enyniad, Gwynion, 
Poenau yn yr Ymysgaroedd, Afreoleiddiad, Gwaedlif , Anhwylderau Elwlol. 
Blinderau Cydfynedol a, Throadau Bywyd, Tyfiant Annaturiol ; maent o werth 
i famau wrth fagu eu babanod, yn gwella Diffyg Treuliad, Rhwymedd, a'r 
blinderau sydd yn tarddu o honynt, megys Cur Pen, Chwyddiad, Cefn Gwan, 
Gwendid Gieuoi, Teimlad o Flinder a Diffyg Yni, Iselder Ysbryd, Curiad y 
Galon, Gwynebpryd Salw, Rhediad Afreolaidd y Gwaed a Phoen yn yr Ael- 
odau. Dylid defnyddio yr 

HYLIF GLANHAOL, 

gyda'r Catholicon, at yr anhwylderau uchod, am eu bod yn cyd-weithio er 
dwyn yn mlaen iachad. Dylid ei ddefnyddio at y Gwynion, Enyniad Tu- 
fewnol, Casgliadau, a'r cyffelyb. Mae yn rhoddi esmwythyd, ac yn sicrhau 
cysur wedi i ddarpariadau eraill fethu. 

Gwerthir yr UTERINE CATHOLICON a'r CLEANSING WASH gan 
Gyfferwyr, pob un am $1.00 y Botel, neu gellir eu cael, gan 

HOWARTH & BALLAKD, Wholesale and Retail Agents, 
183 Genesee Street, UTICA, N. Y. 



All Great Artists Prefer And Use The 



5TEINWAY 



If you desire to Rent or Purchase a Fine and Durable Musical Instrument, visit 

the Warerooms of 

Lijoiif Potter & Coippai)!)* 

Where you will find a Complete Assortment of 

Stein way, 

A. B. Chase, 

Vose & Sons, 

and Kurtzmann 

* PIAN05 * 

Also the famous ERARD HARP, superior to all others in Brilliancy of Tone 
and Perfection of Mechanism. The beauty of the " ERARD " " Gothic Con- 
cert Model Harp " is unrivaled by any other maker, and used exclusively by 
eminent harpists of Europe and America, such as John Thomas, Harpist to 
Queen Victoria and Professor at the Royal Academy at London, England ; 
Felix Godefroid of Paris; Hasselmans, Professor at the Conservatory, Paris; 
Charles Oberthuer; Fredericx Chatterton; Zamara; Lorenzi; The Brothers 
Edmund and Heinrich Schuecker; Mme. Esmarelda Cervantes; Mme. Jos- 
ephine Chatterton, Harp Soloist of London and Director of The Chicago Harp 
College: Miss Shaw and Mrs. Barber of Boston, etc. 

VOGALIONS, for Churches, Lodges, Etc., and Self-Playing SYMPHONY ORGANS. 

Pianos Tuned and for Rent. @ © © 

L2YON, POTTER & G9MPANY, 

174 Wabash Avenue, CHICAGO, ILL. 






A. -/■ 



■ o 






.4? 



^ v* 
x ^. 



W 






%*« 



.,"*? 



^ 



^ v^ 






°* 






'W 









^ yj 












>* 



\V • 



\* % 



V c ° N ' * ^ 






•/, ^-■-" S .\- 



/% 



^^ ' 


















.>' 






0' v *' "« "*%, v ^* on , V" /- s* '_^0 



U\ 



' 



oq x 



^. 



<-> 



• **' 






V" '^ 












^ 



•0- v* * ^ 

v 0o. 






. 5*V ■» 

• 0' 



# • 









** -* 



itt* c 






V V* 









'"* .^ 



./» ,0 
























4? 



^ * v 







$■%. 
« 









- v 



